![\"\"](\"http:\/\/www.candanturhan.com\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/IMG_6016-644x483.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Altaylar ikilemi: \u015e\u00f6yle bir durum var, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak payla\u015fmam gereken: Altaylardan d\u00f6neli (bedenen yani) haftalar oluyor. Haftalard\u0131r ruhumu ve s\u00f6zc\u00fcklerimi toparlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Bilgiler, resimler, ger\u00e7ekler toparlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Toparlad\u0131k\u00e7a daha bir oralara gidiyor, daha daha oraya ba\u011flan\u0131yorum. Toparlad\u0131k\u00e7a daha da \u00e7ok bir yanlar\u0131m Altay\u2019da kal\u0131yor; her \u015feyini bilmek, her \u015fark\u0131s\u0131n\u0131 dinlemek ve her g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc izlemek istiyorum. Hal b\u00f6yle olunca da \u015fu na\u00e7izane yaz\u0131 bir t\u00fcrl\u00fc sonlanam\u0131yor tabii – hem ara\u015ft\u0131r, hem ekle, hem yeni a\u00e7\u0131lan kap\u0131lar\u0131 daha da ara\u015ft\u0131r derken\u2026 Bu duruma en sonunda uyand\u0131m ve ara\u015ft\u0131rmay\u0131 soru\u015fturmay\u0131, derlemeyi derinle\u015ftirmeyi bir ba\u015fka bahara, ileri zamanlara b\u0131rakarak, sizlere \u00fcstte kalan kayma\u011f\u0131n\u0131 tez zamanda aktarmaya karar verdim. Has\u0131l\u0131 diyece\u011fim \u015fu ki, bu okuyaca\u011f\u0131n\u0131z bir Altay ara\u015ft\u0131rmas\u0131 de\u011fil, bir Altay gezi yaz\u0131s\u0131 bile de\u011fil, benim son derece ki\u015fisel Altay an\u0131lar\u0131m ve izlenimlerimdir. Beni denk gelip bir yerde s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131r, daha bir ayr\u0131nt\u0131 falan sorarsan\u0131z, az bir d\u00fcrtmeyle epey bir malzeme daha d\u00f6kebilirim kuca\u011f\u0131n\u0131za. Ama \u015fimdilik, \u015fu k\u0131sa (yani, g\u00f6rece olarak!) yaz\u0131 ile idare edile, size yeti\u015ftirme heyecan\u0131yla bir s\u00fcr\u00e7-\u00fc lisan\u0131m\u0131z ya da s\u00fcr\u00e7-\u00fc malumat\u0131m\u0131z olduysa da affola\u2026<\/i><\/p>\n
<\/p>\n
Sana bak\u0131yordum. G\u00f6k ak\u015fama haz\u0131rlan\u0131yordu.<\/i><\/p>\n
(Ak\u015fam durudur.) Bir yapra\u011f\u0131 kopard\u0131n.<\/i><\/p>\n
\u2014 Bu yaprak Bizans resimlerinde var! dedin.<\/i><\/p>\n
Yal\u0131n, diri, korkun\u00e7 ye\u015fil bir yaprakt\u0131 ve ben ilk g\u00f6r\u00fcyordum. (Ye\u015fil korkun\u00e7tur.)<\/i><\/p>\n
Birden ak\u015fam d\u00fc\u015f\u00fcverdi. Hi\u00e7 Bizans\u2019ta olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm.<\/i><\/p>\n
\u00dc\u00e7 ku\u015f birbiriyle \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131, yitti. (Yiti\u015f sonsuzdur.)<\/i><\/p>\n
Yapra\u011f\u0131 elinden b\u0131rakt\u0131n. Kalkt\u0131k.<\/i><\/p>\n
Neden sonra bir ta\u015f kabarmas\u0131nda ayn\u0131 yapra\u011f\u0131 g\u00f6rece\u011fimi nereden bilecektim?\u00a0<\/span><\/i><\/p>\n (D\u00fcnya bir yans\u0131mad\u0131r.)<\/i><\/p>\n Yapraklara \u00e7\u0131k\u0131yordun.<\/i><\/p>\n (D\u00fcnya bir yans\u0131mad\u0131r, \u0130lhan Berk, Delta ve \u00c7ocuk)<\/b><\/p>\n <\/p>\n \u201cBen mutsuz bir \u00e7ocuktum. Hayat\u0131n bana bu kadar c\u00f6mert davranaca\u011f\u0131n\u0131 hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015ftim\u2026\u201d<\/i><\/p>\n Kapkaranl\u0131k, dar yolda ilerliyoruz savrula savrula. K\u00f6hne bir minib\u00fcs\u00fcn i\u00e7indeyiz, \u00f6n cam \u00e7atlak, aynalar k\u0131r\u0131k, her \u015fey yerinden oynuyor. A\u011fustos ortas\u0131nday\u0131z, d\u0131\u015fars\u0131 buz gibi, arada ya\u011fmur at\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor. Altay Kai\u2019lar\u0131 ba\u011f\u0131r\u0131yor radyoda. G\u00f6zlerimizin \u00f6n\u00fcnde kaya resimleri, karl\u0131 da\u011f tepeleri, \u00e7ivit mavisi \u00e7at\u0131larla dolu k\u00f6yler, inceli kal\u0131nl\u0131 nehirler. Arada yolda yay\u0131lan atlar\u0131n, s\u0131\u011f\u0131rlar\u0131n aras\u0131ndan ha\u015fince s\u00fcz\u00fclerek kamp yerimize do\u011fru heyecanla gidiyoruz…<\/p>\n Bu gece Kuzey Gobi \u00c7\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn k\u0131rm\u0131z\u0131 topraklar\u0131nda kamp yapacakt\u0131k, olmad\u0131. So\u011fuk, r\u00fczgar ve ya\u011fmur var. O y\u00fczden daha korunakl\u0131 bir yer arayarak ilerliyoruz.\u00a0<\/span><\/p>\n G\u00fcney Sibirya\u2019da, Altay Da\u011flar\u0131\u2019nday\u0131z, Rusya\u2019ya ba\u011fl\u0131 Altay Cumhuriyeti\u2019nde, Kazak – \u00c7in – Mo\u011fol s\u0131n\u0131r\u0131na yak\u0131n b\u00f6lgede. Atalar\u0131m\u0131z\u0131n izlerini takip ediyoruz, bildi\u011fim ve bilmedi\u011fim T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n, Hunlar, \u0130skitler, G\u00f6kt\u00fcrkler, tarihin derinliklerinde Ergenekon vadisinde bir di\u015fi kurttan T\u00fcrk soyunu yeniden yaratan, kollar\u0131 bacaklar\u0131 kesik T\u00fcrk \u00e7ocu\u011fun\u2026 \u015eu kelimelerden itibaren okuyacaklar\u0131n\u0131z fantastik gelecek ya, i\u015fte o fantastiklik hissini defalarla \u00e7arp\u0131n, benim \u015fu an ya\u015fad\u0131klar\u0131ma belki biraz yakla\u015fabilirsiniz.<\/p>\n ***<\/p>\n \u00d6nce Moskova vard\u0131 u\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n yolu \u00fcst\u00fcnde; oras\u0131 hen\u00fcz fantazinin ba\u015flamad\u0131\u011f\u0131 yerdi. Tarlalar d\u00fczg\u00fcn, e\u015fit ve kocaman, yerle\u015fim yerleri hep dik a\u00e7\u0131l\u0131 ve kareydi. Bir tek nehirler k\u0131vr\u0131l\u0131yordu alt\u0131m\u0131zdaki Rus topraklar\u0131nda, onlar d\u0131\u015f\u0131nda her \u015fey kurallara uymaktayd\u0131. U\u00e7ak al\u00e7al\u0131rken kendimi bir anda 1984 roman\u0131n\u0131n i\u00e7inde hissettim: Beyaz, d\u00fczg\u00fcnce s\u0131ralanm\u0131\u015f, muntazam y\u00fckseklikte binalar, binalar\u2026 Winston Smith\u2019in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 Ger\u00e7eklik Bakanl\u0131\u011f\u0131 binas\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcme yemin edebilirim.<\/p>\n Ama B\u00fcy\u00fck Birader de bir yere kadar kapatabilmi\u015f Rusya\u2019y\u0131: Moskova Havaalan\u0131 bariz \u015fekilde Amerikan markalar\u0131nca ele ge\u00e7irilmi\u015f! Buradan Novosibirsk -Yeni Sibirya, yani Sibirya\u2019n\u0131n ba\u015fkenti- u\u00e7a\u011f\u0131na binince yava\u015f yava\u015f ba\u015flad\u0131 macera ve fantazi. Her yerde, \u00e7e\u015fit \u00e7e\u015fit insan\u0131n yan\u0131m\u0131za yana\u015f\u0131p \u00e7at pat farkl\u0131 T\u00fcrk\u00e7eler konu\u015fmalar\u0131 mesela, Tatarlar, \u00d6zbekler, Azeriler\u2026 T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, T\u00fcrkiye\u2019den gelmemiz \u00e7ok k\u0131ymetli burada, T\u00fcrk k\u00f6kenliler aras\u0131nda.<\/p>\n Sibirya\u2019daki ilk maceram\u0131z: Novosibirsk havaalan\u0131ndan kalkan \u015fehir merkezi dolmu\u015funun lasti\u011fi bam diye patlad\u0131! \u015eof\u00f6r\u00fcn \u00f6nce kriko bulamamas\u0131, sonra tekerin alt\u0131na ta\u015f yerle\u015ftirmesi, sonra da telefonla stepne istemesi, tam a\u015fina oldu\u011fumuz yerel ortamlar\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131, g\u00fcne\u015fin aln\u0131nda tozlu yol kenar\u0131nda ba\u015f\u0131m\u0131za neler gelece\u011fini beklerken. Me\u011fer \u015fof\u00f6r Tatar\u2019m\u0131\u015f zaten! Sonunda ba\u015fka bir dolmu\u015fa konup yolland\u0131k tren \u201cvogzal\u201d\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne. \u00d6zbek\u2019in yerinde kahvalt\u0131 etmekle ba\u015flayan ilk Sibirya g\u00fcn\u00fcm\u00fcz, son g\u00fcn\u00fcm\u00fczde fark edece\u011fimiz \u00fczere, bize tipik bir \u00f6rnek olu\u015fturdu: Sabah kahvalt\u0131s\u0131 i\u00e7in tek tek s\u0131raya girip b\u00f6rek \/ pi\u015fi \u00e7e\u015fitleri aras\u0131ndan se\u00e7mek (karto\u015fka, yani patates, kapuska, yani lahana, veya et, et veya et!), Rus\u00e7a\u2019da da ge\u00e7erli olan \u201cbir \u00e7ay\u201d sipari\u015fi veya \u201ckampot\u201d diye ho\u015faf sipari\u015fi vermek, bir iki ki\u015finin sipari\u015finden sonra istenen yeme\u011fin bitmesini kabullenip ne kald\u0131ysa ona tamam demek, ayak\u00fcst\u00fc ve fazla sorgulamadan at\u0131\u015ft\u0131rmak\u2026<\/p>\n \u00c7orba sevenler ilk \u201clagman\u201dlar\u0131n\u0131 i\u00e7erek ba\u015fl\u0131yor Rusya hayat\u0131na; belki de en az et olan yiyecekleri bu: etin yan\u0131 s\u0131ra \u00fclkede mevcut b\u00fct\u00fcn sebzelerden -tabii ki say\u0131s\u0131 fazla de\u011fil- doldurulmu\u015f, doyurucu bir \u00e7orba. Ba\u015fka ko\u015fullarda sunulsa y\u00fcz\u00fcne bakmama ihtimalimiz y\u00fcksek, ama \u015fu an y\u0131ld\u0131z\u0131m\u0131z lagman! O bitince koyun eti \u00e7orbas\u0131, o bitince bor\u015f\u2026 Buras\u0131 etin ve hamurun d\u00fcnyas\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc. Hatta etle aras\u0131 olmayanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u015fu gibi \u015feyler var s\u00fcrekli: Etsiz b\u00f6rek istiyorlar, k\u0131ymal\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. Lahanal\u0131 b\u00f6rek al\u0131yorlar, lahanan\u0131n yan\u0131nda k\u0131yma. \u0130\u00e7inde et olmayan yemek soruyorlar, sosisli yemek veriliyor. Salata denilen \u015fey, ufak bir kasede do\u011franm\u0131\u015f bir domatesle salatal\u0131k. Bir de mant\u0131 var her yerde: Porsiyonda 4 adet, i\u00e7inde k\u00f6fte b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde bir et par\u00e7as\u0131 bulunan mant\u0131lar. Kupkuru, sal\u00e7as\u0131z ve yo\u011furtsuz, ama bana g\u00f6re gayet lezzetli – en az\u0131ndan s\u00fcrprizsiz.<\/p>\n Novosibirsk\u2019te ak\u015famki tren saatimize kadar vakit ge\u00e7irirken, Rus usul\u00fc i\u015flerin nas\u0131l i\u015fledi\u011fini de a\u00e7\u0131k\u00e7a deneyimliyoruz: Daha \u00f6nce internetten uzun u\u011fra\u015flarla tek tek adlar\u0131m\u0131za sat\u0131n al\u0131nm\u0131\u015f olan tren biletlerimizi bas\u0131lm\u0131\u015f halde elimize ge\u00e7irebilmemiz, 4 ki\u015finin gi\u015felerde 4 saatine mal oluyor! Ve sonunda tren maceram\u0131za at\u0131lmay\u0131, Novosibirsk – Barnaul – Biysk treninde yatakl\u0131 vagonumuza yerle\u015fmeyi de ba\u015far\u0131yoruz. Bu, \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131nda az\u0131l\u0131 su\u00e7lular\u0131n konup s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi\u011fi tren: Tren yolunun bitti\u011fi Biysk\u2019te yolcular kendi hallerine b\u0131rak\u0131l\u0131rm\u0131\u015f! Bu y\u00fczden esir treni olarak an\u0131l\u0131yor, en az\u0131ndan bizim taraf\u0131m\u0131zdan.<\/p>\n Sabah\u0131n erken saatlerinde vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z Biysk tren istasyonunda grubumuzdaki T\u00fcrkologlar ve dilbilimciler ve y\u00f6reyi \u00e7al\u0131\u015fan uzmanlarla Orta Asya T\u00fcrk boylar\u0131, Ruslar\u0131n bunlara yakla\u015f\u0131m\u0131, Altay dili, harita \u00fczerindeki yollar, nehirler, g\u00f6ller ve etraf\u0131m\u0131zda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz her \u015fey \u00fczerine muhabbet ediyoruz. Her \u015fey bize \u00e7ok yabanc\u0131 bu ilk anlarda. Arada bir Ruslara bir \u015fey sormam\u0131z gerekti\u011finde, hen\u00fcz al\u0131\u015fma evresindeyiz: \u00c7ok farkl\u0131lar, konu\u015furken mimik, jest kullanmad\u0131klar\u0131ndan anlamam\u0131z \u00e7ok zor, olumlu mu olumsuz mu yan\u0131t veriyorlar o bile muamma bize. Neyse ki her yerde bol T\u00fcrk var, biraz anadilimizde \u00f6yle b\u00f6yle anla\u015f\u0131yoruz, biraz Rus\u00e7a bilen grup liderimizden birka\u00e7 kelime kap\u0131yoruz\u2026<\/p>\n Biysk tren istasyonunun b\u00fcfesinde bir not var camekanda mesela: 5 dakikaya gelece\u011fim! Ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ay kendili\u011finden \u015ferbet oran\u0131nda \u015fekerli yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, ilk \u00e7ay dersimizi al\u0131yoruz: \u201cNyet sak\u0131r\u201d. Gorno-Altaysk, yani Da\u011fl\u0131k Altay \u015fimdi hedefimiz; Altay Cumhuriyeti\u2019nin kuzeybat\u0131daki giri\u015f kap\u0131s\u0131 ve ba\u015fkenti. Otob\u00fcs\u00fcm\u00fcz hem eski, hem s\u00fcsl\u00fc; tam \u00d6z Elaz\u0131\u011fl\u0131lar Seyahat. Ama kurallar tekmili birden yerinde: Ayakta durmak yassah, emniyet kemerini ba\u011fla hem\u015ferim! G\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131yla kafalar\u0131n medeniyeti tezat i\u00e7inde bu \u00fclkede; arabalar s\u00fcrekli yayalara yol veriyor, t\u00fcm s\u00fcr\u00fcc\u00fcler kurallara uyuyor.\u00a0<\/span><\/p>\n Gorno-Altaysk\u2019da Anohin M\u00fczesi\u2019ni geziyoruz -de\u011ferini Altaylar\u2019\u0131n ba\u011fr\u0131ndan d\u00f6nd\u00fckten sonra anlayaca\u011f\u0131m\u0131z bir mekan-, do\u011fal ya\u015fam sergilerine mi tak\u0131lal\u0131m, sanat eserlerine mi, tarih, k\u00fclt\u00fcr, dil ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na m\u0131 bakal\u0131m, yoksa d\u00fckkandan \u015fahane an\u0131lar m\u0131 alal\u0131m, yeti\u015filecek gibi de\u011fil. Dev mamut kemikleri, Altayl\u0131 m\u00fcthi\u015f ressam Gurkin ve manzara resimleri, i\u00e7inde t\u00fcm bir ev ya\u015fam\u0131yla yurt canland\u0131rmas\u0131 ve buraya \u00f6zg\u00fc sesler \u00e7\u0131kartan tahta m\u00fczik aletleri favorilerimizden. K\u00fclt\u00fcr\u00fcn derinli\u011fi ve i\u00e7g\u00fcd\u00fcselli\u011fi anlat\u0131l\u0131r gibi de\u011fil: Ay isimleri \u201cgeyi\u011fin g\u00f6\u00e7 etti\u011fi ay\u201d veya \u201catlar\u0131n do\u011fum yapt\u0131\u011f\u0131 ay\u201d gibi; evler yuvarlak; mezar ta\u015f\u0131 dedi\u011fimiz dikitler an\u0131 bezi ba\u011flamak i\u00e7in; av arac\u0131 olarak kayaklar kullan\u0131l\u0131yor; \u201cAd\u0131n ne?\u201d yerine o zaman ve orada \u201cAt\u0131n ne?\u201d diye soruluyor, yan\u0131tsa \u00f6rne\u011fin \u201cBen sar\u0131 ata binen kad\u0131n\u201d\u2026<\/p>\n Altay Cumhuriyeti\u2019nde irili ufakl\u0131 20 bin nehir, 7 bin g\u00f6l var. Step, bozk\u0131r, tayga gibi kelimelerle de anlat\u0131labilecek olan do\u011fay\u0131 g\u00f6rsel olarak anlatmak daha anlaml\u0131 asl\u0131nda: U\u00e7suz bucaks\u0131z bo\u015f topraklar, ortalar\u0131nda bir kendi halinde yol gidiyor, kenarlarda \u00e7ok y\u00fcksek de\u011filse de tepeler. Yerler hep ye\u015fillik, ot, \u00e7im, bize g\u00f6re yaz\u0131n tam g\u00f6be\u011fi olan a\u011fustos ba\u015f\u0131nda rengarenk bahar \u00e7i\u00e7ekleri, yabani karanfiller, kekik kokular\u0131\u2026 Tepelerin baz\u0131 yama\u00e7lar\u0131 i\u011fne yaprakl\u0131 ormanlar\u0131yla kapl\u0131. Mutlaka bir yerlerde bir sular ak\u0131yor, ara ara g\u00f6llerin yan\u0131ndan ge\u00e7iliyor, uzaklarda karl\u0131 tepeler, yak\u0131n d\u00fczl\u00fcklerde ise s\u0131n\u0131rs\u0131z bir s\u00fckunet i\u00e7inde s\u0131\u011f\u0131rlar, atlar, k\u00f6pekler yay\u0131lm\u0131\u015f. K\u00f6yler ufak, sakin, bo\u015f gibi, dik \u00e7at\u0131l\u0131 ufak evler, arada mavi \u00e7at\u0131lar, temiz ve d\u00fczenli bah\u00e7elerinde birer ah\u015fap ay\u0131l. Gezdi\u011fimiz co\u011frafyan\u0131n rak\u0131m\u0131 700 ile 1700 metre aras\u0131nda inip \u00e7\u0131k\u0131yor genelde. Y\u00fcksekler so\u011fuk, al\u00e7aklarda ise g\u00fcnd\u00fczleri g\u00fcne\u015f fena halde yak\u0131yor, geceler serin sadece. Hava genelde g\u00fcne\u015fli, arada bir bulutlar olsa da havan\u0131n kurulu\u011fundan p\u0131r\u0131l p\u0131r\u0131l her an.<\/p>\n Buralara gelmek \u00e7ok a\u00e7\u0131dan zor. Bir s\u00fcr\u00fc u\u00e7ak, tren, otob\u00fcs ayarlanmas\u0131 bir yana, yerel rehberin \u015fart olmas\u0131 \u00f6te yana, bir\u00e7ok yere gitmek i\u00e7in \u00f6zel izinler al\u0131nmas\u0131 gerek, ki\u015fi say\u0131s\u0131na, ziyaret amac\u0131na vb g\u00f6re. Yollara uygun, sa\u011flam ara\u00e7lar gerekli. Ki\u015fisel zorluklar ise tamamen ayr\u0131 konu: Yemekler zor, k\u0131s\u0131tl\u0131, riskli, konaklamalar konfordan \u00e7ok uzak, internet bir yana telefonun dahi \u00e7ekmedi\u011fi yerler \u00e7o\u011funlukta, g\u00fcvenlik \u015faibeli bir konu, tuvalet derseniz o tamamen kendine \u00f6zg\u00fc bir s\u0131k\u0131nt\u0131! Bizim rehberimiz Mergen (Rus\u00e7a ismi Anatoli) m\u00fczede \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor normalde, T\u00fcrk\u00e7esi m\u00fckemmel de\u011fil ama bilgili ve becerikli. \u0130zinlerimiz, \u015fof\u00f6rlerimiz onun kontrol\u00fcnde.<\/p>\n Dile gelince, \u0130ngilizce anla\u015fma ihtimali olmad\u0131\u011f\u0131ndan zor mu desem, T\u00fcrk\u00e7e anla\u015fma ihtimali oldu\u011fundan kolay m\u0131 desem bilemiyorum\u2026 Altayca elbette T\u00fcrk\u00e7enin geldi\u011fi yer, bir nevi \u00f6zg\u00fcn hali. Ba\u015f\u0131n sa\u011f olsun, asl\u0131nda yaran sa\u011fals\u0131n demekmi\u015f mesela. Yak\u015f\u0131lar, selamla\u015fma, iyi dilek sunma. Yak\u015f\u0131 bolsun, ho\u015f\u00e7a kal. Say\u0131lar zaten ayn\u0131. Markette po\u015fet soruluyor, paket diye. But, bacak demek. G\u00f6k, k\u00f6k imi\u015f zaman\u0131nda. G\u00fcn, k\u00fcn imi\u015f. A\u011f\u0131\u015f, a\u011fa\u00e7 demek. Ak\u00e7e, para birimi. Kan\u00e7a, ka\u00e7 demek; fiyat sormak i\u00e7in kullan\u0131yoruz. Gerek, kutlu gibi bir\u00e7ok s\u00f6zc\u00fck ayn\u0131. Var kelimesi bar diye telaffuz ediliyor, yok ise c ile y ve j aras\u0131nda bir ses ile. Benim alfabe k\u0131s\u0131tlamas\u0131ndan y olarak yazd\u0131\u011f\u0131m kelime ba\u015flar\u0131 hep bu \u015fekilde okunuyor asl\u0131nda: yok, y\u0131ld\u0131z, yak\u015f\u0131 yani yah\u015fi, y\u0131l, yer, yurt\u2026 Altaycada yemek se\u00e7enekleri \u0131zgara, ha\u015flama, \u00e7anak, mant\u0131. Ekmek soruyorlar, kara m\u0131, ak m\u0131? Ki\u015filer men, sen, ol. En sevdi\u011fim Altayca kelime ise, gitmeden evvel izledi\u011fim Orta Asya filminden beri dilimde olan \u201ctengri\u201d, yani tanr\u0131, yani me\u015fhur Kuday. \u0130n\u015fallah\u0131n Altaycas\u0131 da \u201cKudayba\u015f\u201d.<\/p>\n Daha \u00f6nce de buralarda bolca gezen, Altay k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle yak\u0131ndan ilgili grup liderimiz \u201cNe g\u00fczel,\u201d diyor, \u201ce\u015fim demek i\u00e7in \u00fcy\u00fcm diyor, yani evim.\u201d Sonra Altay isminin nerden geldi\u011fini konu\u015fuyoruz: \u0130lk se\u00e7enek \u201cal – tay\u201d imi\u015f, yani k\u0131rm\u0131z\u0131 tay. Sonra \u2018alt\u0131n\u2019dan t\u00fcredi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f. Bir di\u011fer se\u00e7enek, al – ruh (ki \u0130spanyolcas\u0131 da alma); tay – da\u011f kelimelerinin birle\u015fmesiyle Kutsal Da\u011f anlam\u0131nda s\u00f6ylendi\u011fi. Manas destan\u0131nda Altay, korunan ve \u00f6zlenen bir yerin ad\u0131 imi\u015f. Altayl\u0131 T\u00fcrkolog Aksana ise \u2018altar – alto – y\u00fcksek yer, tanr\u0131lara sunak\u2019 kelimesinden t\u00fcredi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n Yaramaz kelimesini \u00e7ok duyuyoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc yasak veya olmaz demek. Rehber ve \u015fof\u00f6rlerimizin s\u00fcrekli uyard\u0131\u011f\u0131 do\u011faya \u00e7\u00f6p atmak (sigara izmariti veya yemi\u015f kabu\u011fu da olsa), kutsal yerlerin yak\u0131n\u0131nda m\u00fczik \u00e7almak veya g\u00fclmek, obata\u015flardan ta\u015f almak yaramazlar aras\u0131nda. Ke\u015fif gezisinde bunu bilmeden ta\u015f alanlar\u0131n, rehberin \u201cBa\u015f\u0131n\u0131za korkun\u00e7 \u015feyler gelir!\u201d uyar\u0131s\u0131yla ko\u015farak geri g\u00f6t\u00fcr\u00fcp b\u0131rakt\u0131klar\u0131 anlat\u0131l\u0131yor; yaramazlara uymak bizim kendi hayr\u0131m\u0131za! Ama bir ak\u015fam \u015fof\u00f6rlerden Ayastan (ismin g\u00fczelli\u011fine bakar m\u0131s\u0131n\u0131z?) ate\u015fe ufak bir \u00e7\u00f6p at\u0131p da bizim \u201cYaramaz!\u201d diye uyarmam\u0131z \u00fczerine \u201cYarar yarar\u2026\u201d diye g\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, epey bir e\u011fleniyoruz grup\u00e7a: \u201cBunlar bizimle dalga ge\u00e7iyor herhalde, bu saflar 6500 kilometre \u00f6teden gelmi\u015f, onlara o kutsal bu kutsal diyelim de havaya girsinler diye, yoksa yaramaz falan yokmu\u015f asl\u0131nda!\u201d Ate\u015fin etraf\u0131nda yerlere yat\u0131yoruz g\u00fclmekten\u2026<\/p>\n \u015eamana Altay dilinde kam deniyor. \u015eamanizm, yani kaml\u0131k inanc\u0131, ve Tengricilik, yine oraya gidip solumadan anla\u015f\u0131lamayacak bir \u015fey. Din ile inan\u00e7 aras\u0131ndaki derin fark\u0131, b\u00fct\u00fcn bu ya\u015fananlar\u0131 ya\u015fay\u0131nca, b\u00fct\u00fcn bu m\u00fczeleri gezip rehberlerle ve yerel insanlarla konu\u015funca ve g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131 g\u00f6r\u00fcnce alg\u0131layabiliyor insan. Tengricili\u011fin nas\u0131l ya\u015fam\u0131n i\u00e7inde ve ya\u015fam\u0131 betimleyen ve belirleyen bir inan\u00e7 sistemi oldu\u011funu, kam\u0131n bunun i\u00e7inde nas\u0131l do\u011fal olarak yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131. Kaml\u0131k Tengricilikten ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var; T\u00fcrk kaml\u0131\u011f\u0131 Tengricilikten k\u00f6k al\u0131yor ama her ikisi birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z. Kam, davulu yoluyla transa ge\u00e7erek yeralt\u0131 ve g\u00f6ky\u00fcz\u00fc hayvanlar\u0131 yard\u0131m\u0131yla ruhlarla ba\u011flant\u0131 kuran, eldeki sorun i\u00e7in ruhlardan, daha do\u011frusu atalar\u0131n ruhundan yard\u0131m alan, \u00f6zel ki\u015fi. Her kam kendi davulunu yap\u0131yor, \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde ise davulu b\u0131\u00e7akla kesiliyor ba\u015fkas\u0131 taraf\u0131ndan kullan\u0131lmamak \u00fczere. Seanslarda kamlar\u0131n y\u00fcz\u00fc g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor, kad\u0131n veya erkek olabiliyorlar.\u00a0<\/span><\/p>\n D\u00fcnyan\u0131n bu uzak ve egzotik ucuna gitmi\u015fken bir kam g\u00f6rmek istedik tabii biz de, bir kam t\u00f6renine kat\u0131lmak\u2026 Altayl\u0131 rehberimiz Mergen\u2019e s\u00f6yledik, Biz bir kam g\u00f6rmek istiyoruz, diye; Mergen, ki bize sayg\u0131da asla kusur etmedi, \u015f\u00f6yle yan\u0131tlad\u0131 talebimizi: \u201cAma kam sizi g\u00f6rmek istiyor mu bakal\u0131m?!\u201d Kam g\u00f6rmek i\u00e7in \u00e7ok ciddi bir sebep veya sorun olmas\u0131 gerekti\u011fini, meraktan veya e\u011flenmek i\u00e7in kam g\u00f6r\u00fclemeyece\u011fini, bunun \u00e7ok tats\u0131z sonu\u00e7lar verdi\u011fini yazmak bile istemedi\u011fim \u00f6rneklerle a\u00e7\u0131klad\u0131 sonras\u0131nda.\u00a0<\/span><\/p>\n Orta Asya kadim T\u00fcrk inanc\u0131na g\u00f6re, d\u00fcnya \u00fc\u00e7 par\u00e7adan olu\u015fuyor. Yukarda tengri (Kuday, nam\u0131 di\u011fer \u00dclgen), burada hayat, erlikhan denen yeralt\u0131nda da ruhlar var. Hatta bunlar\u0131n da hayvanlar\u0131 var: Yeralt\u0131n\u0131nki y\u0131lan, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn b\u00f6r\u00fc, yani kurt, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn de m\u00fcrk\u00fct, yani kartal. Yukar\u0131s\u0131 ve a\u015fa\u011f\u0131s\u0131 dokuzar katman. \u00d6l\u00fcnce insan\u0131n di\u011fer bir katmana gitti\u011fi, orada da her \u015feye ihtiyac\u0131 olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden, kurganlara yani tarihi mezarlara kap kacaktan ata kadar \u00f6l\u00fcn\u00fcn e\u015fya ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 da koyarak komple bir ya\u015fam alan\u0131 yaratm\u0131\u015flar. Ki\u015fi ne kadar \u00f6nemliyse -prens, vb- kurgan da o kadar b\u00fcy\u00fck. \u00d6l\u00fcn\u00fcn kondu\u011fu tabut ise formunu nerdeyse oldu\u011fu gibi koruyan, i\u00e7i oyulmu\u015f bir a\u011fa\u00e7 k\u00fct\u00fc\u011f\u00fc: Do\u011fan\u0131n ba\u011fr\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f daha iyi temsil edilebilir miydi?! K\u00f6t\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncelerden korunma ama\u00e7l\u0131 tahtaya vurma, Altay\u2019da da var: Tanr\u0131lara seslenilip hat\u0131rlat\u0131l\u0131yor, aman bizi koruyun diye!<\/p>\n Do\u011faya duyulan sayg\u0131 ile tengri i\u00e7i\u00e7e. \u00d6rne\u011fin rehberimiz anlat\u0131yor: Sular, p\u0131narlar ya\u015fam kayna\u011f\u0131 oldu\u011fundan kutsal, o y\u00fczden ba\u015flar\u0131na obata\u015flar dikilir ve dilek dileyerek calama (\u00e7aput) ba\u011flan\u0131r. Da\u011f ve tepelerin en y\u00fcksek ge\u00e7itleri, yani a\u015f\u0131tlar, tengriye yak\u0131n oldu\u011fu i\u00e7in yine calama ba\u011flanarak yolun a\u00e7\u0131k olmas\u0131 dilenir. Bir p\u0131nara veya suya at\u0131lan paralar, yukardaki K\u00f6k Tengri taraf\u0131ndan g\u00f6r\u00fcl\u00fcr, oraya sayg\u0131 g\u00f6sterdi\u011fimiz anla\u015f\u0131l\u0131r, iz b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olur. Ate\u015fe veya di\u011fer kutsal mekanlara ise dilek dileme ama\u00e7l\u0131 \u201csa\u00e7\u0131\u201d, yani kans\u0131z kurban yap\u0131l\u0131r, s\u00fct veya benzeri \u015feylerle.\u00a0<\/span><\/p>\n Katun nehri Altaylar\u2019\u0131n ana nehri, d\u00fcnyan\u0131n en uzun nehirlerinden olan ve Arktik Okyanusu\u2019na d\u00f6k\u00fclen Obi\u2019yi olu\u015fturan iki ana koldan biri (di\u011feri Biya). B\u00f6yle b\u00fcy\u00fck bir ya\u015fam kayna\u011f\u0131n\u0131n isminin \u201chatun \/ kad\u0131n\u201d olmas\u0131 bizi mutlu ediyor. Katun nehrinin kenar\u0131nda ilerleyen, i\u00e7inde geni\u015f bir sayfiye alan\u0131 da olan Altay Milli Park\u0131 yurt i\u00e7i turizmin pop\u00fcler bir noktas\u0131; d\u00fckkanlar, kafeler, yerel \u00fcr\u00fcnler satan tezgahlar, Altayl\u0131 kad\u0131nlar. A\u011f\u0131z kopuzu ile ilk burada tan\u0131\u015f\u0131yoruz, Altay m\u00fczi\u011finin vazge\u00e7ilmez t\u0131n\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kartan m\u00fczik aleti; bir s\u00fcr\u00fc birbirini and\u0131ran, basit ama anlaml\u0131 sembol\u00fcn yer ald\u0131\u011f\u0131 tak\u0131lar ve objeler\u2026 \u00c7am kozalaklar\u0131 ve f\u0131st\u0131klar\u0131 satan bir kad\u0131n\u0131 izin isteyip foto\u011frafl\u0131yorum, \u201cYak\u015f\u0131 de\u011filem,\u201d diye naz yapsa da.<\/p>\n Ta\u015flarda, sularda, bellerde ve ate\u015f ba\u015flar\u0131nda, \u201cAtalar\u0131m\u0131z\u0131n ruhu yolumuzu a\u00e7s\u0131n,\u201d diye dua ediyor, onlara dilekler diliyoruz. Yeni ay olmad\u0131\u011f\u0131ndan maalesef calama ba\u011flamak uygun de\u011fil – h\u00fcsrana u\u011frad\u0131k ama atalar\u0131m\u0131z\u0131n geleneklerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kacak de\u011filiz tabii. Ata kelimesinin asl\u0131nda Altaycada baban\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu da bu arada \u00f6\u011freniyoruz. \u00dcst\u00fcm\u00fczde s\u00fcrekli \u00fc\u00e7 be\u015f kartal sessizce s\u00fcz\u00fcl\u00fcyor. Atlar da s\u0131\u011f\u0131rlar gibi \u00f6zg\u00fcrce geziyor \u00e7ay\u0131rlarda s\u00fcr\u00fclerle: Herkesin at\u0131 varm\u0131\u015f, ondan bu kadar at: Buralarda her \u00e7ocuk i\u00e7in day\u0131s\u0131 bir at al\u0131r, k\u00f6yde ya\u015famasalar bile aile ata bakt\u0131r\u0131rm\u0131\u015f\u2026 At, Altay T\u00fcrklerine g\u00f6re en b\u00fcy\u00fck hediye.<\/p>\n Mezarl\u0131klar ise asla ziyaret edilemeyen yerlerden: Bir kere defnettikten sonra \u00f6l\u00fc ziyaret edilmez, ruhunun rahats\u0131z olaca\u011f\u0131na inan\u0131l\u0131r, diyor Mergen. Oysa defin gelenekleri m\u00fcthi\u015f Anadolu\u2019dakilere benziyor, ama yak\u0131ndan inceleyemiyoruz. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, bir k\u00f6y\u00fcn yan\u0131ndan ge\u00e7erken kar\u015f\u0131dan bir cenaze alay\u0131 geliyor: Bir kamyonetin kasas\u0131nda tabutla mefta a\u011f\u0131r a\u011f\u0131r giderken, yan\u0131nda oturanlar ard\u0131\u00e7 dallar\u0131n\u0131 par\u00e7alayarak yola at\u0131yorlar. Kutsal ard\u0131\u00e7 a\u011fac\u0131 Altayl\u0131lara g\u00f6re ruhlar\u0131 temizliyor; \u015faman ziyaretlerinde de vodka ve ard\u0131\u00e7 vazge\u00e7ilmezlerden.\u00a0<\/span><\/p>\n ***<\/p>\n G\u00fcney Sibirya\u2019da, Altay Cumhuriyeti\u2019nin g\u00fcneyinde, Kuzey Altay Da\u011flar\u0131\u2019nda o tepe senin, bu ova benim gezip duruyoruz\u2026 Biz buray\u0131 geziyoruz ama Altay Cumhuriyeti\u2019nin yanlar\u0131nda da Altay Da\u011flar\u0131\u2019n\u0131n devam etti\u011fi ba\u015fka T\u00fcrk Cumhuriyetleri var asl\u0131nda; bat\u0131da -neden burdan ayr\u0131 oldu\u011funu kavrayamad\u0131\u011f\u0131m- Altay Kray\u0131, do\u011fuda Hakasya ve Tuva \u00d6zerk Cumhuriyetleri. Asl\u0131nda s\u0131n\u0131rlar ve y\u00f6netimler anlam\u0131nda her \u015fey \u00e7ok kar\u0131\u015f\u0131k, o y\u00fczden fazla ayr\u0131nt\u0131 aray\u0131p sormamak en do\u011frusu. Zaten T\u00fcrk boylar\u0131 da her zaman ball\u0131 b\u00f6rek de\u011filler anla\u015f\u0131lan: G\u00fcn\u00fcm\u00fczde misal Altayl\u0131lar Tuvalar\u0131 sevmiyor \u00e7\u00fcnk\u00fc Tuvalarda k\u0131z almak i\u00e7in at \u00e7almak laz\u0131mm\u0131\u015f, k\u0131za hediye etmek \u00fczere; Altayl\u0131larda ise at \u00e7almak \u00e7ok k\u00f6t\u00fc bir \u015fey\u2026<\/p>\n Her neyse\u2026 Gezimizde her g\u00fcn saatlerle yol gidiliyor, s\u0131k s\u0131k bir \u015feyler g\u00f6rmeye durarak: \u0130lk insan\u0131n bulundu\u011fu ma\u011fara. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Altay an\u0131t\u0131. Tuyekda kurganlar\u0131. Ger\u00e7ekleri St Petersburg\u2019da Ermitaj M\u00fczesi\u2019nde bulunan balballar. Onguday ve Bozkurt heykeli. Altay Kray\u2019a giri\u015f an\u0131t\u0131. On bin y\u0131ll\u0131k kaya resimleri, ta\u015fla, metalle \u00e7izilmi\u015f geyikler, atlar, avlar, g\u00f6ky\u00fcz\u00fc. Ko\u015fa\u011fa\u00e7. Ula\u011fan. K\u00f6y m\u00fczeleri, T\u00fcrk\u00e7e anla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z Tatarlar, camili k\u00f6yler. \u00dcst-kam. Gidemedi\u011fimiz \u00dcst K\u00f6ksa. G\u00f6kb\u00f6r\u00fc oynanan koca \u00e7ay\u0131r, y\u00f6re halklar\u0131n\u0131n biraraya gelip yazlar\u0131 turnuva yapt\u0131\u011f\u0131, atlar \u00fcst\u00fcnde canl\u0131 ke\u00e7iyi kap\u0131p kafas\u0131n\u0131 kesenin kazand\u0131\u011f\u0131 oyun. Tarihte ilk kez T\u00fcrklerin bulup kulland\u0131\u011f\u0131 \u00fczengi i\u00e7in bir an\u0131t. Karakol Vadisi Ulusal Park\u0131. \u015eimdiye kadar hep yad\u0131rganan arkada\u015f isimleri anlam buluyor nihayet Altay\u2019da: Tayga, Tunga, Ka\u011fan, \u00dclgen, Kon\u00e7uy\u2026\u00a0<\/span><\/p>\n Karakol Vadisi\u2019nde ilerlerken \u00dc\u00e7-Enmek da\u011flar\u0131n\u0131n karl\u0131 zirvelerini g\u00f6r\u00fcyoruz, i\u011fne yaprakl\u0131 a\u011fa\u00e7 ormanlar\u0131n\u0131, sincapla gelincik aras\u0131 hayvanlar\u0131n \u00e7ay\u0131rlarda beslenip yuva kazmalar\u0131n\u0131, dev bo\u015fluklar\u0131 ve atlar\u0131n ko\u015ftu\u011fu ovalar\u0131\u2026 Bir tepede oturuyorum, \u00fcst \u00fcste dizip dilek diledi\u011fim yedi ta\u015f\u0131n \u00f6n\u00fcnde. Oturtuluyorum daha do\u011frusu, sanki g\u00f6r\u00fcnmez bir elle. Bana s\u00f6ylenenleri yap\u0131yorum teredd\u00fcts\u00fcz: G\u00f6zlerimi kapat\u0131yorum, ellerimi a\u00e7\u0131yorum avu\u00e7lar\u0131m yukarda; Altaylar\u2019\u0131n derin m\u00fczi\u011fi \u00e7almaya ba\u015fl\u0131yor ve her \u015fey d\u0131\u015farda kal\u0131yor. G\u00fcne\u015fe do\u011fru \u00f6ylece duruyorum, g\u00f6zlerimden ya\u015flar ak\u0131yor (tanr\u0131m, yine nerelere g\u00f6nderdin beni?) \u00f6yle durduk\u00e7a hafifliyorum sanki, ellerim cay\u0131r cay\u0131r yanarken ya\u015flar durmaks\u0131z\u0131n ak\u0131yor, ellerimi kald\u0131ram\u0131yorum ve g\u00f6zlerimi a\u00e7am\u0131yorum (tanr\u0131m, i\u00e7imde \u00f6z\u00fcme ait olmayan her \u015feyi al r\u00fczgar\u0131nla g\u00f6t\u00fcr)\u2026 En sonunda yerimden kalkt\u0131\u011f\u0131mda t\u00fcy hafifli\u011finde ve y\u0131kanm\u0131\u015f gibiyim.\u00a0<\/span><\/p>\n Ko\u015f-Aga\u00e7\u2019\u0131n Kazak k\u00f6y\u00fcnde m\u00fczeyi geziyoruz, ard\u0131ndan Paz\u0131r\u0131k k\u00f6y m\u00fczesini, d\u00f6n\u00fc\u015fte Biysk M\u00fczesi ve en son Novosibirsk M\u00fczesi\u2019nin yerel halklar galerisindeki Yakut, Altay, Kazak sergilerini. Hepsi ayr\u0131 g\u00fczel, hepsi ayr\u0131 \u015fekillerde ba\u011fl\u0131yor bizi ge\u00e7mi\u015fe, Altay\u2019a, bu topraklara, T\u00fcrklere ve T\u00fcrkl\u00fc\u011fe. Baz\u0131s\u0131n\u0131n basit \u00e7izimlerine ve kitaplar\u0131na, baz\u0131s\u0131n\u0131n ke\u00e7eleriyle sanat i\u015flerine, baz\u0131s\u0131n\u0131n kurgan replikalar\u0131na ve ev maketlerine bay\u0131l\u0131yoruz. Ay\u0131l denilen alt\u0131gen ah\u015fap Altay evinin, \u00f6rne\u011fin, kap\u0131s\u0131 geleneksel olarak al\u00e7ak. Giren ki\u015fi hem ev sahibine sayg\u0131yla e\u011filsin, hem kafas\u0131nda k\u00f6t\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnceler varsa onlar\u0131 e\u011filerek ortadaki ate\u015fe ats\u0131n diye. Ayn\u0131 prensipte olan yurtlar ise ah\u015fap iskeletli ke\u00e7e \u00e7ad\u0131rlar, daha \u00f6nceki konarg\u00f6\u00e7er zamanlar\u0131n bar\u0131na\u011f\u0131.\u00a0<\/span><\/p>\n Kalbakta\u015f\u2019ta Saka (Yunan tarih\u00e7ilerin \u0130skit olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 erken T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e ismi bu), Hun, G\u00f6kt\u00fcrk d\u00f6nemlerinden, 1.500 ila 13 bin y\u0131ll\u0131k 20 binden fazla kaya resmi -petroglif- var. Ya\u015fl\u0131 bir Altayl\u0131 kad\u0131n, iki yandan \u00f6rg\u00fcl\u00fc sa\u00e7lar\u0131 ile anlat\u0131yor resimlerin tarih\u00e7esini. \u00d6rg\u00fclerinde o\u011ful ve damatlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 kadar s\u00fcs varm\u0131\u015f Altayl\u0131 kad\u0131nlar\u0131n. Bu annelik \u00f6v\u00fcnc\u00fcn\u00fcn \u00f6tesinde, kad\u0131nlar\u0131n bildi\u011fimiz modern kad\u0131nlar\u0131 hi\u00e7 and\u0131rmayan bamba\u015fka bir auras\u0131 var. Erkeksi asla de\u011fil, bana g\u00f6re, kad\u0131n\u0131n olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi, gerekti\u011fi kadar\u2026 Kaya resimlerinin doldurdu\u011fu bu tarihi mekan, Kalbakta\u015f, Altay halk\u0131 i\u00e7in kutsal: T\u00fcrk mitolojisi ba\u015ftan ba\u015fa burada! S\u0131rf buray\u0131 \u00e7al\u0131\u015farak kitaplar yaz\u0131labilir.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin yerin alt\u0131 erli\u011fin, yani \u015feytan\u0131n d\u00fcnyas\u0131; k\u00f6pek buraya giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 koruyor, o y\u00fczden kutsal. Kedi, yani m\u0131y ise erli\u011fin hayvan\u0131. G\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde, ruhlar\u0131n 9 kat d\u00fcnyas\u0131nda ise en \u00fcstte K\u00f6k Tengri, yani Kuday; alt\u0131nda k\u0131z\u0131 Umay Ana. O da kad\u0131n\u0131n ve do\u011furganl\u0131\u011f\u0131n sembol\u00fc; onu simgeleyen, karn\u0131nda bir\u00e7ok nokta olan geyik resmi var mesela kayalarda: \u00c7ok \u00e7ocu\u011fu var, yani g\u00fc\u00e7l\u00fc. Tanr\u0131lar da resmedilmi\u015f kayalara ama y\u00fczleri g\u00f6sterilmiyor. Birine kim oldu\u011fu sorulurken, senin s\u00f6\u011f\u00fcn ne, deniyor, yani soyun, kemi\u011fin. Grup liderimiz yerel rehberlerle, bize ilgi g\u00f6sterenlerle konu\u015furken onlara bu dilde yan\u0131t vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor: \u201cT\u00fcrkiye\u2019den kelgeniz\u2026 Sen mene ait, men sene ait.\u201d\u00a0<\/span><\/p>\n Altaylar\u2019da sembollerle dolu sa\u011f\u0131m\u0131z solumuz. Kalbakta\u015f\u2019\u0131n kaya resimlerinin d\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcnde birka\u00e7 yurt var, son derece m\u00fctevaz\u0131 \u015fekilde bizi bu sembollere gark eden. \u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fck, do\u011fum, bereket, g\u00fcne\u015f, ay, kurt, ate\u015f, geyik\u2026 Kopam\u0131yoruz, boynumuza, bile\u011fimize, \u00e7antam\u0131za, her yere doluyoruz bizi bu topraklara per\u00e7inleyen sembolleri.<\/p>\n Kaya resimlerinde hayvan a\u011f\u0131llar\u0131, at binen adam, kad\u0131nla erkek, g\u00fcne\u015f, av sahneleri var, b\u00f6r\u00fc, maral, bars yani kaplan. Bir resimde kurt geyi\u011fi avlam\u0131\u015f, insan da kurda ok atm\u0131\u015f geyi\u011fi almak i\u00e7in\u2026 Her \u015fey tam \u00e7izilmi\u015f, tek insan\u0131n y\u00fcz\u00fc yok: Kutsal kurda ok att\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in o gizli tutulmu\u015f! O zaman T\u00fcrklerin sembol\u00fc geyik, yani maralm\u0131\u015f. Daha sonra kurt (b\u00f6r\u00fc) olmu\u015f. Kayalarda ay, y\u0131ld\u0131z, Me\u015fin (Mars) de var, son derece yerli yerinde bir g\u00f6ky\u00fcz\u00fc betimlemesinde. Bir de yaz\u0131 var: Zorluklarla b\u00fcy\u00fcyoruz, anlam\u0131na gelen ufak bir yaz\u0131t. Macaristan ile Mo\u011folistan\u2019\u0131n do\u011fusu aras\u0131nda \u015fimdiye kadar bulunan 800 tane G\u00f6kt\u00fcrk yaz\u0131t\u0131na bir ek.<\/p>\n A\u015f\u0131n, a\u015f\u0131na veya asena ise, bildi\u011fimiz anlamdaki T\u00fcrk soyunun ad\u0131. Bozkurt Destan\u0131\u2019n\u0131n hap versiyonunda, d\u00fc\u015fmanlar\u0131 taraf\u0131ndan tuza\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclerek yok edilen T\u00fcrklerden geriye tek bir o\u011flan \u00e7ocu\u011fu kal\u0131r, \u00e7ocuk \u00f6ld\u00fcrmek yasak oldu\u011fu i\u00e7in de d\u00fc\u015fman kollar\u0131n\u0131 bacaklar\u0131n\u0131 kesip \u00e7ocu\u011fu \u00f6lmesi i\u00e7in batakl\u0131\u011fa b\u0131rak\u0131r. \u00c7ocu\u011fu bulan bir di\u015fi bozkurt yaralar\u0131n\u0131 yalayarak onu iyile\u015ftirir, emzirir, d\u00fc\u015fmandan saklar, bak\u0131p b\u00fcy\u00fct\u00fcr. Daha sonra da onunla e\u015fle\u015ferek 10 tane o\u011flan \u00e7ocu\u011fu do\u011furur. Bu \u00e7ocuklar -ki tam yeri me\u00e7hul olan Ergenekon Vadisi\u2019nde b\u00fcy\u00fcy\u00fcp \u00e7o\u011fal\u0131rlar- G\u00f6kt\u00fcrk soyunu ve dolay\u0131s\u0131yla g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki T\u00fcrk soyunu olu\u015fturur; bu soyun ad\u0131 da asenad\u0131r.<\/p>\n Tabii destan bu ya, versiyon \u00e7ok. Ergenekon Destan\u0131 da benzer \u015fekilde ba\u015flar, ona g\u00f6re T\u00fcrklerden geriye sadece \u0130l-han\u2019\u0131n o\u011flu, ye\u011feni ve e\u015fleri kal\u0131r. Bu d\u00f6rd\u00fc kendilerine g\u00fcvende ya\u015fayacaklar\u0131 bir yer ararlar ve tek bir hayvan\u0131n zor ge\u00e7ebildi\u011fi darac\u0131k bir giri\u015fi olan, i\u00e7inde nehirler akan, meyve a\u011fa\u00e7lar\u0131 yeti\u015fen \u015fahane bir vadi bulup oraya yerle\u015firler. Burada 400 y\u0131l boyunca \u00e7o\u011fal\u0131r, ondan sonra geri anayurtlar\u0131na d\u00f6n\u00fcp yay\u0131lmaya devam ederler\u2026<\/p>\n ***<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu \u201chi\u00e7li\u011fin ortas\u0131ndaki\u201d yerleri g\u00f6rebilmek i\u00e7in g\u00fcnde 8 ila 10 saat yol tepmemiz bir yana, ak\u015famlar\u0131 da kamp kurmam\u0131z gerekiyor tabii. Turizmin pek bilinmedi\u011fi, bir\u00e7ok yerde elektri\u011fin ula\u015fmad\u0131\u011f\u0131, lokanta denilen mekanda 3-5 porsiyon yemek bulunan diyarlarday\u0131z; \u00f6yle kalacak yer se\u00e7ene\u011fi falan yok! \u0130lk g\u00fcn gezecek mekanlar\u0131m\u0131z bitip konaklamay\u0131 hedefledi\u011fimiz \u201crayon\u201da geldi\u011fimizde minib\u00fcslerimiz yava\u015flayarak dere kenarlar\u0131n\u0131 s\u00fczmeye ba\u015fl\u0131yor. Bir, iki derken sonunda lider minib\u00fcs bir yere sap\u0131yor ve dere kenar\u0131na iniyoruz art arda. \u201cHaydi \u00e7ad\u0131r kur!\u201d komutu geliyor\u2026 G\u00fcne\u015f batmak \u00fczere; deremiz kenar\u0131nda a\u011fa\u00e7larla, ortas\u0131nda mini adalarla, berrak ve sakin ak\u0131yor; herkes \u00e7ad\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kart\u0131p sessiz ve keyifli kurmaya koyuluyor; ye\u015fil, mavi, turuncu renkler p\u0131r\u0131l p\u0131r\u0131l\u2026 Hayat\u0131mda hi\u00e7 bu kadar g\u00fczel bir yerde, hi\u00e7 bu kadar g\u00fczel bir ortamda bulunmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, a\u011fz\u0131m\u0131 kulaklar\u0131mdan toplayam\u0131yorum, derede y\u00fcz\u00fcm\u00fc y\u0131kay\u0131p ellerimi uzatarak suyumu i\u00e7iyorum ve mutluluktan \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar atmak istiyorum\u2026<\/p>\n \u0130lk defa \u00e7ad\u0131r kurarken, mini oca\u011f\u0131m\u0131zda mini yemekler kotar\u0131rken, kafa fenerleriyle \u00e7al\u0131lar\u0131n aras\u0131na gizlenerek do\u011fan\u0131n \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na yan\u0131t verirken, ate\u015fin etraf\u0131nda i\u00e7ip s\u00f6yle\u015firken, hatta gece so\u011fuktan titreyerek uyan\u0131rken dahi, tengriye de atalar\u0131m\u0131z\u0131n ruhlar\u0131na da anlat\u0131lamayacak derecede m\u00fcte\u015fekkirim. Buray\u0131 g\u00f6zlerimizle g\u00f6rmeden, hep hari\u00e7ten gazel okuyoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc! Burada nefes almadan, her \u015fey bo\u015fta duruyor. Altay sembolleri, Kuday ile Umay Ana, Kailar ve Kay\u00e7\u0131lar, ke\u00e7eler ve b\u00f6r\u00fckler, kartal avlar\u0131 ve atlar, g\u00fcne\u015fe sunak ve sa\u00e7\u0131 yapmak\u2026 Her \u015fey k\u00f6ks\u00fcz saps\u0131z. Ancak burada \u201col\u201dduktan sonra anlamlan\u0131yor her \u015fey. Her \u015fey yerini buluyor\u2026<\/p>\n Bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe ba\u015fl\u0131yoruz, Paz\u0131r\u0131k kurganlar\u0131na do\u011fru. Paz\u0131r\u0131k vadisindekiler \u00e7ok eski, \u00e7ok zengin, b\u00fcy\u00fck kurganlar; birinde d\u00fcnyan\u0131n bilinen en eski hal\u0131s\u0131 bulunmu\u015f, birinde mumyalanm\u0131\u015f asilzade bedenleri, v\u00fccutlar\u0131nda yine bilinen en eski d\u00f6vmelerle. Buraya makul bir yak\u0131nl\u0131kta ise gizemli Ergenekon Vadisi olmas\u0131 muhtemel olan Katu Yaruk Vadisi. Kutlu Ergenekon Y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fc yapal\u0131m biz de diyoruz, atalar\u0131m\u0131z\u0131n ayak izlerini takip edelim, onlar\u0131n yolunda y\u00fcr\u00fcy\u00fcp onlar\u0131n soludu\u011fu havay\u0131 soluyal\u0131m. Yemye\u015fil \u00e7ay\u0131rlarda y\u00fcr\u00fcyoruz, aral\u0131kl\u0131, tek s\u0131ra halinde. Herkes sessizce i\u00e7e d\u00f6n\u00fcyor, nerede oldu\u011fumuzu, neden oldu\u011fumuzu idrak ediyor, \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k, hayranl\u0131k, sayg\u0131, heyecan aras\u0131nda bir yerde sakince var olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Kulaklar\u0131m\u0131zda Altay m\u00fczikleri, kopuz ve g\u0131rtlak sesleri. \u00c7ay\u0131rlarda sal\u0131nan s\u0131\u011f\u0131rlar, uzakta \u00e7am, ard\u0131\u00e7 veya sedir ormanlar\u0131, kenarlarda ufak tepeler. Bir tanecik ay\u0131l, \u00f6n\u00fcnde ev sahibi kad\u0131n: Jak\u015f\u0131lar, jak\u015f\u0131lar, selamla\u015f\u0131yoruz. Kad\u0131n\u0131n bak\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey aramayan ve hi\u00e7bir \u015fey istemeyen insan\u0131n huzuru var.<\/p>\n O s\u0131rada iki at beliriyor orman taraf\u0131nda. Dikkatle bak\u0131nca \u00fcstlerinde iki\u015fer k\u0131z \u00e7ocu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bizim bak\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6r\u00fcnce daha bir co\u015fuyor, atlar\u0131nda dolu dizgin ko\u015fmaya ba\u015fl\u0131yor k\u0131z balalar\u2026 Az sonra koca ovan\u0131n \u00f6teki yan\u0131ndan d\u00f6n\u00fcp geliyorlar atlar\u0131n \u00fcst\u00fcnde g\u00fcl\u00fcp e\u011flenerek. Oyun oynuyorlar, yan bak\u0131\u015flarla bize hava at\u0131yorlar. Olamaz, diyorum, bu ger\u00e7ek\u00fcst\u00fc bir tablo, bu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz manzara bizimle ayn\u0131 y\u00fczy\u0131lda olamaz, biz burada olamay\u0131z\u2026 Ad\u0131mlar\u0131m\u0131z\u0131n alt\u0131nda z\u0131playan sonsuz say\u0131da mini \u00e7ekirge, kekikler ezilip burun deliklerimizi dolduruyor, g\u00f6ky\u00fcz\u00fc yine kartallarla g\u00f6lgelenmi\u015f, sonra turna s\u00fcr\u00fcleri ge\u00e7iyor Kuzey Sibirya ile Hindistan aras\u0131n\u0131 a\u015fan, ve bir de biz\u2026 Ger\u00e7ekten oraday\u0131z biz de, inanmas\u0131 zor. Bir r\u00fcyan\u0131n i\u00e7inde, giderek daha derinlere ilerliyoruz. Hi\u00e7 \u00e7\u0131k\u0131\u015f olmasa, hi\u00e7 \u00e7\u0131k\u0131\u015f aramay\u0131z gibi geliyor. Bu topraklarda ge\u00e7irdi\u011fimiz birka\u00e7 g\u00fcnden sonra art\u0131k geldi\u011fimizden bamba\u015fkay\u0131z, art\u0131k daha Altayl\u0131y\u0131z, daha T\u00fcrk\u2019\u00fcz. Ben bu hissi biliyorum, bu a\u015final\u0131k, bu k\u00f6k arama, bulma, bu ba\u011flanma hissini daha \u00f6nce \u2018s\u00f6\u011f\u00fcm\u00fcn\u2019 topraklar\u0131nda da ya\u015fad\u0131m\u2026<\/p>\n Paz\u0131r\u0131k kurganlar\u0131n\u0131 da gezdikten sonra tekrar bir akarsuyun kenar\u0131nda duruyoruz ve ortaya, Mergen\u2019in annesinin bizler i\u00e7in yollad\u0131\u011f\u0131 isli Altay peyniri kurut, inek arak\u0131s\u0131 ve et kavurma a\u00e7\u0131l\u0131yor. \u00c7ember yap\u0131p az\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 payla\u015f\u0131yor, tek bardaktan s\u0131rayla arak\u0131m\u0131z\u0131 i\u00e7iyoruz. Kadehimi, burada olmam\u0131za izin veren t\u00fcm tanr\u0131lara minnetle kald\u0131r\u0131yorum\u2026 Katu Yaruk\u2019a, bir ucu Mo\u011folistan \u00e7\u00f6l\u00fcne, di\u011fer ucu yolu izi olmayan bir iki k\u00f6yden ge\u00e7erek Alt\u0131ng\u00f6l\u2019e uzanan bu vadiye, \u00c7ul\u0131\u015fman Nehri kenar\u0131na dik bir yoldan birka\u00e7 saatte y\u00fcr\u00fcyerek iniyoruz. Akla s\u0131\u011fmas\u0131 zor bir \u00fccral\u0131kta buralar; do\u011fas\u0131, ye\u015fili, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 da muhte\u015fem ama onlardan \u00e7ok bu \u00fccral\u0131k herhalde akl\u0131m\u0131z\u0131 u\u00e7uran.<\/p>\n Ba\u015fka ba\u015fka akarsu kenarlar\u0131ndaki ikinci, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kamplar\u0131m\u0131zda art\u0131k daha h\u0131zl\u0131 \u00e7ad\u0131r kuruyor ve daha az \u00fc\u015f\u00fcyor olsam da, Altaylar\u2019da olmaktan kaynaklanan heyecan\u0131m ve kendimden ge\u00e7iren mutlulu\u011fum baki. Odun ate\u015fleri, asgari gereklilikler, a\u00e7l\u0131k tokluk aras\u0131 halimiz, g\u00fcne\u015f do\u011farken ormanda yap\u0131lan yogalar, kartallar ve parlak beyaz bulutlar, hepsi beni her ad\u0131mda daha da u\u00e7uruyor. \u00c7ul\u0131\u015fman Nehri (ki ben kendisine Ergenekon Nehri diyorum) kenar\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir ay\u0131lda uyand\u0131\u011f\u0131m sabah, biraz zaman ay\u0131r\u0131p basit bir yoga seans\u0131 yap\u0131yorum. Su sesinde, topra\u011fa basarak ve g\u00fcne\u015fe bakarak onlara, oraya, Altaylar\u2019a i\u00e7imden gelen s\u00f6zc\u00fcklerle \u00e7a\u011fr\u0131da bulunuyorum: \u201cBana vereceklerinizi almaya, benden alacaklar\u0131n\u0131z\u0131 vermeye haz\u0131r\u0131m\u2026\u201d<\/p>\n Ergenekon Vadisi\u2019nden Alt\u0131ng\u00f6l\u2019\u00fcn g\u00fcney k\u0131y\u0131s\u0131na zaman zaman ara\u00e7lardan inerek, zaman zaman onlar\u0131 iterek, bir iki kez tahtalardan, kalaslardan ge\u00e7irerek, en sonunda da inip bagajlar\u0131m\u0131z\u0131 al\u0131p y\u00fcr\u00fcyerek uzun saatler sonunda ula\u015fabiliyoruz. Nihayet anl\u0131yorum, Koo ve Bal\u0131k\u00e7a i\u00e7in d\u00fcnyada ula\u015f\u0131m\u0131 en zor k\u00f6yler derken gezi program\u0131m\u0131z\u0131n ne kastetti\u011fini. S\u00fcrat teknesine binerken, saatlar boyu u\u00e7arak g\u00f6l\u00fc ge\u00e7erken, sa\u011fda solda \u015felaleleri -Altayca u\u00e7ansuu- izlerken zaten u\u00e7uyoruz, zaten ayaklar\u0131m\u0131z yere basm\u0131yor\u2026<\/p>\n G\u00f6l\u00fc ge\u00e7ti\u011fimizde Art\u0131ba\u015f\u2019a gelece\u011fiz, ordan Gorno\u2019ya, Novosibirsk\u2019e ve geriye, eve\u2026 Bir anda, ge\u00e7mi\u015fte yapm\u0131\u015f oldu\u011fum ve gelecekte yapmay\u0131 planlad\u0131\u011f\u0131m b\u00fct\u00fcn seyahatler, b\u00fct\u00fcn gezmeler anlam\u0131n\u0131 yitiriyor; konforlar, restoranlar, oteller, m\u00fczeler ve konserler, al\u0131\u015fveri\u015fler, klimalar, kremler ve makyajlar, metrolarla taksiler, kredi kartlar\u0131 ve avrolar yabanc\u0131 kavramlar olarak y\u00fcz\u00fcyor akl\u0131m\u0131n dingin sular\u0131nda. Burada olmak, dereden su i\u00e7mek, tekrar tekrar lagman veya bor\u015f yemek, \u00e7ad\u0131rlar kurmak, ate\u015fler yakmak, atlar izlemek ve kay\u00e7\u0131lar\u0131 dinlemek varken, g\u00f6l\u00fcn buz gibi suyunda y\u0131kanmak, \u2018u\u00e7ansuu\u2019ya girmek, nehre ayaklar\u0131m\u0131 uzatmak ve yalnayak vadiler ge\u00e7mek varken, nerden \u00e7\u0131km\u0131\u015f onlar?!\u00a0<\/span><\/p>\n Sonra, neden sonra, eve d\u00f6nd\u00fckten, t\u00fcm ya\u015fay\u0131p hissettiklerimi \u00f6n\u00fcme koyduktan sonra, birden ta\u015flar yerine oturuyor\u2026 Haftalard\u0131r d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm, benim neden buraya b\u00f6yle vuruldu\u011fumun yan\u0131t\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131veriyor: Ben burada, Altaylar\u2019da, geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m par\u00e7alar\u0131m\u0131 buldum! Atalar\u0131m\u0131n g\u00f6\u00e7\u00fcyle geride kalan ger\u00e7ek hayat\u0131ma kavu\u015ftum. Ben bu u\u00e7suz bucaks\u0131z steplerde, at \u00fcst\u00fcnde ko\u015fturarak kartal av\u0131 yapan bir k\u0131zd\u0131m. \u00c7ad\u0131rlar, yurtlar, kurtlar, da\u011flar, oklar ve avlar, hayvanlar, ate\u015fler, benim ger\u00e7ek hayat\u0131m buradaki; orada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m modern hayat, \u00fczerimde e\u011freti duran bir rol asl\u0131nda. Yerim yurdum buras\u0131 benim, hep buras\u0131yd\u0131. Bilmedi\u011fim ve aramad\u0131\u011f\u0131m yurdum.<\/p>\n Hep da\u011flar dedim, y\u00fcr\u00fcyebildi\u011fimden itibaren hep yukar\u0131lara t\u0131rmand\u0131m, hayvanlar\u0131n yan\u0131na gittim illa, denize asla \u0131s\u0131namad\u0131m, asla aramad\u0131m, y\u0131ld\u0131zlar\u0131, ay\u0131, g\u00fcne\u015fi hep takip ettim, do\u011fa do\u011fa diye delirdim her ya\u015fta, r\u00fczgarlar\u0131, sa\u011fnaklar\u0131, f\u0131rt\u0131nalar\u0131 her zaman heyecanla izledim. Kar sevdim hep, so\u011fuk olsun, k\u0131\u015f olsun, kat kat y\u00fcnler ka\u015fmirler giyelim, ate\u015f yanan, illa ki odun kokan odalarda solu\u011fumuz bu\u011fulanarak oturup sessizce ate\u015fi izleyelim istedim. Az konu\u015ftum, az insana ihtiya\u00e7 duydum, do\u011fayla dayan\u0131\u015fmamda ve m\u00fccadelemde tek istedi\u011fim -asla yard\u0131m de\u011fil!- yan\u0131mda omzuna dokunup tepemizde s\u00fcz\u00fclen kartal\u0131 g\u00f6sterebilece\u011fim biriydi. Ben buralardand\u0131m, bozk\u0131rlardan, steplerden, taygalardan, Orta Asya\u2019n\u0131n sonsuzluklar\u0131ndan. Bug\u00fcnk\u00fc modern, h\u0131zl\u0131, \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ya\u015fant\u0131mda her \u015feye ra\u011fmen tek ba\u015f\u0131ma, sapasa\u011flam, do\u011fayla bir varolu\u015fum ondan benim\u2026<\/p>\n Her yerim sineklerden yara ve gece g\u00fcnd\u00fcz ka\u015f\u0131n\u0131yor. G\u00fcnlerdir dengeli bir yemek yemedim. Haftalard\u0131r toz kahve, po\u015fet \u00e7ay ve uyduruk \u015farap aras\u0131nda dola\u015farak idare ediyorum. G\u00fczel bir du\u015f almayal\u0131, istedi\u011fim k\u0131yafeti giymeyeli g\u00fcnler oldu. Yine de, a\u00e7, yorgun, pis ve uykusuzken bu kadar mutlu oldu\u011fumu hi\u00e7 hat\u0131rlam\u0131yorum. Bir s\u00fcr\u00fc \u201cvazge\u00e7ilmez\u201dimden g\u00fcnlerdir ayr\u0131y\u0131m: yazmak, okumak, y\u00fcz\u00fcklerim, instagram, salata ve sebze, tertip d\u00fczen ve plan program\u2026 Ve \u015fu anda, Dile benden ne dilersen, diye bir cin \u00e7\u0131ksa kar\u015f\u0131ma, teredd\u00fcts\u00fcz isteyece\u011fim \u015fey bir hafta \u00f6nceye d\u00f6nmek olurdu, Altaylar\u2019\u0131n k\u0131rsal\u0131na at\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z ilk g\u00fcne; Tuyekda\u2019ya, H\u00fcseyin abinin ay\u0131llar\u0131yla bungalovlar\u0131na, kenar\u0131ndan akan \u00e7aya, kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tepelerle ormanlara.<\/p>\n Buray\u0131 ya\u015famadan evvel g\u00f6z\u00fcmde b\u00fcy\u00fcyen, akl\u0131mda soru i\u015faretleri yaratan her \u015fey o k\u0131rsalda bir yerlerde, kendili\u011finden silindi gitti: Art arda u\u00e7aklar, trenler ve otob\u00fcsler, uykusuz ge\u00e7ecek geceler, belirsizlikler ve konforsuzluklar, benden uzak bir k\u00fclt\u00fcr ve tarih ve co\u011frafya, tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m insanlardan, anlamad\u0131\u011f\u0131m dillerden endi\u015feler\u2026 \u0130\u00e7inde dola\u015ft\u0131\u011f\u0131m r\u00fcyada bunlar\u0131n zerre kadar yeri yok art\u0131k. Tek \u00f6nemli olan, tek ger\u00e7ek olan, burada \u201col\u201dmak. O hep burun k\u0131vr\u0131lm\u0131\u015f, y\u00fcz verilmemi\u015f, egzantrik bir \u201cpersona\u201d say\u0131lm\u0131\u015f ilkel, temel, basit insan ile, ger\u00e7ek ben ile ger\u00e7ek ba\u011flar kurmak, onun ger\u00e7ekli\u011fini kabullenip ona nihayet hak etti\u011fi h\u00fcrmeti g\u00f6stermek.\u00a0<\/span><\/p>\n ***<\/p>\n Kalkt\u0131k p\u0131r\u0131l p\u0131r\u0131l, upuzun Alt\u0131ng\u00f6l\u2019den de ge\u00e7ip (Rus\u00e7ada Teletskoye Osero) kuzey k\u0131y\u0131s\u0131ndaki Art\u0131ba\u015f\u2019a geldik. Kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131da hemen \u0130o\u011fa\u00e7. Bu iki ufak k\u00f6y anla\u015f\u0131lan zengin Ruslar\u0131n yazl\u0131klar\u0131yla dolu; g\u00fczel k\u00fct\u00fck evler, ah\u015fap bir kilise, g\u00f6l e\u011flenceleri, kafeler. Kafelerden birine giriyoruz yemek yemeye; sapsar\u0131 \u00fc\u00e7 gen\u00e7 k\u0131z k\u0131k\u0131rda\u015f\u0131yor. Altayca biliyor musunuz? Nyet. O halde buyrun Google \u00c7eviri\u2019ye! K\u0131k\u0131rdamalara devam. Uzun \u00e7al\u0131\u015fmalar ve ter d\u00f6kmeler sonucu iki ki\u015fi nihayet sipari\u015fimizi veriyoruz, neyse ki grubun kalan\u0131 tam o s\u0131rada kafeye ula\u015f\u0131yor: Bizim i\u015fimiz bitmeden ba\u015fka biri merhaba bile dese, sil ba\u015ftan karman \u00e7orman tekrar ba\u015flamam\u0131z gerekecekti\u2026<\/p>\n E\u011flenen k\u0131zlar\u0131m\u0131z (veya anneleri) et yemeyen arkada\u015f\u0131m\u0131za nas\u0131l olduysa ger\u00e7ekten etsiz, g\u00fczel bir sebze yeme\u011fi kotararak bizi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131yor. Sonra da biz yerken \u00e7e\u015fitli o\u011flanlar gelip gelip k\u0131zlar\u0131 \u00f6p\u00fcp gidiyorlar! Herkeste bir k\u0131k\u0131rda\u015fma. Lokantan\u0131n bir kar\u0131\u015f boyundaki k\u00f6pe\u011fi bir anda \u00e7\u0131lg\u0131nca \u00e7emkirmeye ba\u015fl\u0131yor: Bah\u00e7eye sokak kap\u0131s\u0131ndan bir at girmi\u015f, \u00e7imleri yiyor! Grubumuzun bir k\u0131sm\u0131, bizim kafede sipari\u015f vermemiz kadar yo\u011fun ve azimli bir \u00e7al\u0131\u015fma ile \u0131zgaral\u0131k et alm\u0131\u015f, kasaba girip istedikleri eti kendileri kesmi\u015f, tuz, ya\u011f, \u0131zgara teli, vb malzemeleri ele ge\u00e7irmi\u015f, k\u00f6m\u00fcr bulamay\u0131nca sahilden odun toplay\u0131p yakm\u0131\u015f ve nihayet geceyar\u0131s\u0131na do\u011fru mangal keyfini s\u00fcrmeye ba\u015flam\u0131\u015flar. Yanc\u0131 olarak biraz mangalc\u0131lara tak\u0131l\u0131yorum ki aman tanr\u0131m, bu k\u0131s\u0131tl\u0131 ko\u015fullarda bile et m\u00fcthi\u015f lezzetli, \u00f6zledi\u011fimiz, \u00e7ocuklu\u011fumuzda kalm\u0131\u015f ger\u00e7ek et tad\u0131.<\/p>\n Otelin sahibi veya y\u00f6neticisi olan Ruski gelip mangal \u00e7arda\u011f\u0131n\u0131n kenar\u0131na yaslan\u0131yor, biraz bizi seyrediyor, biraz laf at\u0131yor\u2026 Tam filmlerden f\u0131rlam\u0131\u015f gibi bir adam, a\u011fz\u0131nda sigara, s\u0131ska g\u00f6\u011fs\u00fcnde partal bir atlet, ifadesiz y\u00fcz\u00fcyle uzaklara bakarken\u2026 Ertesi g\u00fcn biz ayr\u0131lmadan grup liderini esir alarak T\u00fcrkiye hat\u0131ras\u0131 isteyen de bu Ruski: Elimizde kalan bayrakl\u0131 mendilleri, nazar boncuklu anahtarl\u0131klar\u0131 veriyoruz, o da bize Altayca seni seviyorum demeyi falan anlat\u0131yor, art\u0131k anlamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z a\u015famada ise gitmeye mecbur kal\u0131yor.<\/p>\n Rusya hakk\u0131nda genel bilgi olarak \u015funu s\u00f6ylemek laz\u0131m ki kurallar, d\u00fczen, medeniyet yerli yerinde; her \u015fey eski ama i\u015fler durumda, s\u00fcrprizsiz. En bilinmesi gereken \u015fey, bana g\u00f6re, insanlar\u0131n aceleye ve birka\u00e7 i\u015f halletmeye al\u0131\u015f\u0131k olmamalar\u0131, \u00e7ok d\u00fcmd\u00fcz konular\u0131 ele alabiliyorlar ancak. Ama dil, nerden bak\u0131lsa \u00e7ok zorlay\u0131c\u0131: Ancak son g\u00fcnlerde alfabeyi \u00e7at pat \u00e7\u00f6zerek en az\u0131ndan kafe, s\u00fcpermarket, salon, hostel gibi standart kelimeleri okuyabilir olduk. Altayca, T\u00fcrk\u00e7e, Rus\u00e7a kar\u0131\u015f\u0131m\u0131yla yorucu da olsa anla\u015f\u0131labiliyor; en do\u011frusu ise gitmeden biraz Rus\u00e7a \u00e7al\u0131\u015fmak.<\/p>\n Altaylar\u2019a, Rusya\u2019ya \u00f6zg\u00fc olarak ilgimizi \u00e7eken, bavullar\u0131m\u0131z\u0131 dolduran an\u0131lar aras\u0131nda geyik boynuzundan yap\u0131lm\u0131\u015f \u015fifal\u0131 i\u00e7ki, isli peynir kurut, k\u0131m\u0131z (sevenlerine g\u00f6re ek\u015fidik\u00e7e daha g\u00fczel oluyormu\u015f), votka, havyar, yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f s\u00fct, kuru et, sembollerle dolu tak\u0131lar, takke k\u00fclahlar, ke\u00e7e oturaklar, deri k\u0131m\u0131z kaplar\u0131, Altay tarih kitaplar\u0131, yerel dokumalardan g\u00f6mlekler var. Ama daha daha \u00e7ok anlat\u0131lacaklar var: Altaylar\u2019a \u00f6zg\u00fc olarak her yerde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz at\u00e7ak\u0131lar var mesela. At\u00e7ak\u0131, \u00fc\u00e7 d\u00fcnya katman\u0131 aras\u0131ndaki eksenin simgesi olan kozmik a\u011fa\u00e7. Yurtlar\u0131n orta dire\u011fi imi\u015f, biz ay\u0131llar\u0131n, k\u00f6y evlerinin d\u0131\u015flar\u0131nda g\u00f6r\u00fcyoruz; evlerin, ailelerin durumunu belirtiyor bir nevi: Ne kadar \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 varsa, o kadar n\u00fcfuzlu aile! Asl\u0131nda verilen bilgiye g\u00f6re at\u00e7ak\u0131 kamlar i\u00e7in bir merdiven, yeralt\u0131na inmek veya g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne t\u0131rmanmak i\u00e7in; \u00fc\u00e7 d\u00fcnya aras\u0131ndaki ileti\u015fimi sa\u011flayan kozmik ba\u011f. At\u00e7ak\u0131lar her yerde, k\u00f6ylerde, k\u0131rlarda. Bizi de oralara, T\u00fcrk tarihine ba\u011fl\u0131yor.<\/p>\n Sonra balballar var, \u00fcstlerinde insan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri kaz\u0131nm\u0131\u015f bir nevi mezar ta\u015flar\u0131: Bir eli bar\u0131\u015f kadehi sunarken \u00f6teki eli belinde, k\u0131l\u0131c\u0131nda hep, bar\u0131\u015f teklifimi kabul etmezsen sava\u015f\u0131r\u0131m anlam\u0131nda. Balballar\u0131n Altaylardaki orijinalleri hep m\u00fczelere kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, k\u0131rlarda g\u00f6rd\u00fcklerimiz replikalar\u0131. Obata\u015flar var bir de, \u00f6zel yerlerde herkesin birer ta\u015f b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 y\u0131\u011f\u0131nlar, ta\u015flardan tercihen yedi\u015fer tane \u00fcst \u00fcste dizerek dilek dileme gelene\u011fi var. Kurganlar\u0131n (daha k\u00fc\u00e7\u00fck olanlar\u0131n) yuvarlak ta\u015f y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131ndan kuzeye do\u011fru uzanan, aral\u0131kl\u0131 dikili ta\u015flar var, orada yatan b\u00e2t\u0131r\u0131n, yani sava\u015f\u00e7\u0131n\u0131n ka\u00e7 asker \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6steren (gruptan biri bir mezarda 38 dikili ta\u015f saym\u0131\u015f mesela!).<\/p>\n Daha daha Y\u0131lgayak Bayram\u0131 var sonra: Altaylarda 21 mart gecesi yap\u0131lan y\u0131l ba\u015f\u0131 (y\u0131l\u0131n kaymas\u0131) kutlamalar\u0131 yani. Vikipedi\u2019nin verdi\u011fi bilgiye g\u00f6re, \u201c(\u2026) d\u00fcnyan\u0131n yeniden do\u011fumu olarak alg\u0131lanabilir. O gece tam o anda b\u00fct\u00fcn do\u011fa ve t\u00fcm kainat bir anl\u0131k bir uykuya dalar. Irmaklar bir an i\u00e7in durur sonra yeniden akmaya ba\u015flar. \u2018Evrenin Uyudu\u011fu Bille\u2019 (Alemin Yatt\u0131\u011f\u0131 Zaman) ad\u0131 verilen bu anda canl\u0131 cans\u0131z t\u00fcm varl\u0131klar bir anl\u0131k bir uykuya dalarlar. Ba\u015fka bir deyi\u015fle bir an i\u00e7in \u00f6l\u00fcp geri dirilirler. O bir anl\u0131k vakit asl\u0131nda yarad\u0131l\u0131\u015ftan bu yana o anda ge\u00e7en t\u00fcm zamanlar\u0131 i\u00e7inde pbar\u0131nd\u0131ran bir and\u0131r. D\u00fcnya sanki yeni ba\u015ftan yarat\u0131l\u0131r. Yarat\u0131l\u0131\u015ftaki kaosun bitip d\u00fczenin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir anlamda mutluluk duyulur. D\u00fcnyan\u0131n solu\u011fu \u0131s\u0131n\u0131r, yery\u00fcz\u00fcne yemye\u015fil ipek bir hal\u0131 serilir\u2026\u201d<\/p>\n Bir de El-Oiyn (El Oyun veya El Oy\u0131n, yani halk bayram\u0131) var anlat\u0131lacak\u2026 1988\u2019den beri iki y\u0131lda bir yazlar\u0131 yap\u0131lan, bir nevi Altay halk oyunlar\u0131 festivali. Onguday ayma\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 Colo k\u00f6y\u00fcnde, Altay T\u00fcrklerinin \u00e7o\u011funlu\u011funun kat\u0131l\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fen bayram i\u00e7in halk \u201cAlt\u0131n Yaz\u201d tan\u0131m\u0131n\u0131 kullan\u0131yor. \u0130\u00e7eri\u011finde destanlar\u0131n sahnelenmesi, g\u00f6kb\u00f6r\u00fc oyunu, ok atma yar\u0131\u015f\u0131, Altay satranc\u0131, g\u00fcre\u015f, destan s\u00f6yleme gibi ulusal de\u011ferler var. Ah daha neler neler var Altaylar hakk\u0131nda tekrar tekrar anlatmak, anmak, daha daha konu\u015fmak, payla\u015fmak istedi\u011fimiz\u2026<\/p>\n Anmak istediklerimiz aras\u0131nda Y\u2019nin marketten ald\u0131\u011f\u0131, \u00fcst\u00fcnde ay\u0131 resmi olan salam\u0131n feci \u00e7\u0131kmas\u0131 \u00fczerine \u201cBu ay\u0131 salam\u0131!\u201d diye tutturmas\u0131, \u00d6\u2019n\u00fcn Altayl\u0131lara hitaben, \u201cKendini modernize eden T\u00fcrk insan\u0131: At \u00fcst\u00fcnde selfi \u00e7ekebiliyor!\u201d yak\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131, otelde hepi topu \u00fc\u00e7 se\u00e7enek aras\u0131ndan kahvalt\u0131 sipari\u015fi verirken Rus garson kad\u0131n\u0131 ambale ederek g\u00fclme krizine girmemiz, bir lokantadaki \u00f6\u011fle yeme\u011fimizde buzluktan \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir \u015fi\u015fe k\u0131m\u0131z\u0131n \u015e\u2019nin \u015fa\u015fk\u0131n bak\u0131\u015flar\u0131 aras\u0131nda bomba gibi patlamas\u0131, V\u2019nin birka\u00e7 bira hesab\u0131 \u00f6demeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131l\u0131p, s\u00fcrekli gelen yeni biralar\u0131 i\u00e7mek zorunda kalmas\u0131 gibi e\u011flenceli hat\u0131ralar\u0131m\u0131z da var\u2026 Ba\u015f\u0131na ufak tefek bir \u015feyler gelenlere latife ediyoruz, Kuday\u2019\u0131 k\u0131zd\u0131rmasayd\u0131n diye, ama bu ko\u015fullarda bu kadar yol teptikten sonra biliyoruz ki de\u011fil k\u0131zmak, Kuday bize madalya bile verebilir asl\u0131nda!<\/p>\n Bu topraklar\u0131 bize a\u00e7an, bizi buralara kabul eden Kuday\u2019a ben de \u00e7ok \u00f6zel te\u015fekk\u00fcrlerimi g\u00f6nderiyorum. Benim, do\u011fan\u0131n ba\u011fr\u0131nda ya\u015fayan benim do\u011fay\u0131 daha da sevebilece\u011fim, daha da benimseyebilece\u011fim akl\u0131ma gelmezdi hi\u00e7. Ve bu gezinin etkileyici olmas\u0131n\u0131 bekliyordum evet, ama b\u00f6yle b\u00fcy\u00fcleyici, b\u00f6yle ruhumu kavray\u0131c\u0131 bir gezi olaca\u011f\u0131n\u0131 asla tahmin edemezdim: Alis, ger\u00e7ekten de harikalar diyar\u0131nda! D\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcmde Orta Asya ve Altay k\u00fclt\u00fcr\u00fcne, tarihine, m\u00fczi\u011fine ve filmlerine g\u00f6m\u00fcl\u00fcyorum. Getirdi\u011fim kurutlar\u0131 kokluyor, buzdolab\u0131m\u0131n \u00fcst\u00fcndeki balballar\u0131 ok\u015fuyor, uzun uzun Gurkin kopyalar\u0131n\u0131, bozkurtlu mataram\u0131 seyrediyor ve kalbime veya \u015fah damar\u0131ma \u00e7ok yak\u0131n bir yere Altay sembollerini kaz\u0131tmay\u0131 planl\u0131yorum\u2026<\/p>\n \u00c7\u00fcnk\u00fc, dedim ya, \u201cjerim jurdum\u201d oras\u0131 asl\u0131nda benim.<\/p>\n (Eyl\u00fcl 2018)<\/p>\n <\/p>\n Jerim \/ Ezen Bolsun Jurtuma (Yerim \/ Esen Olsun Yurduma)<\/strong><\/p>\n Jerim bolgon bu taygalar<\/p>\n Ag\u0131n suular, kayalar<\/p>\n \u00c7aktardan kelgen bu cerim<\/p>\n \u00c7ank\u0131r ayas tenerim<\/p>\n Elbek b\u00fctken bu calandar<\/p>\n Am\u0131ragan baat\u0131rlar<\/p>\n \u00c7aktardan turgan korumdar<\/p>\n Und\u0131l\u0131p kalgan \u00f6yl\u00f6r<\/p>\n Terlep kalgan bu \u00f6\u015ft\u00fcnen<\/p>\n Korup algan Altay\u0131m<\/p>\n Ag\u0131n suular\u0131, an-ku\u015ftar\u0131<\/p>\n T\u0131n\u0131n bergen Altay\u0131m<\/p>\n \n Yerim olan bu taygalar<\/i><\/p>\n Akan sular, kayalar<\/i><\/p>\n \u00c7a\u011flardan gelen bu yerim<\/i><\/p>\n \u00c7ak\u0131r ayaz g\u00f6klerim<\/i><\/p>\n Geni\u015f uzayan bu bozk\u0131rlar<\/i><\/p>\n Sevda \u00e7eken bat\u0131rlar<\/i><\/p>\n \u00c7a\u011flardan duran korumlar (kurganlar)<\/i><\/p>\n Unutulup kalan hat\u0131ralar<\/i><\/p>\n Terli kalan bu \u00f6\u00e7 ile<\/i><\/p>\n Korunabilen Altay\u0131m<\/i><\/p>\n Akan sular\u0131, canl\u0131lar\u0131 ku\u015flar\u0131<\/i><\/p>\n T\u0131n\u0131n\u0131 (ruhunu) veren Altay\u0131m<\/i><\/p>\n \n Altayca – T\u00fcrk\u00e7e mini s\u00f6zl\u00fck:<\/i><\/strong><\/p>\n bala: \u00e7ocuk<\/i><\/p>\n b\u00f6r\u00fck: ke\u00e7e \u015fapka<\/i><\/p>\n yaramaz: yasak<\/i><\/p>\n o\u00e7ak: ocak<\/i><\/p>\n bat\u0131r: sava\u015f\u00e7\u0131<\/i><\/p>\n salk\u0131n: r\u00fczgar<\/i><\/p>\n temir: demir<\/i><\/p>\n \u00e7e\u00e7ek: \u00e7i\u00e7ek<\/i><\/p>\n tamga: harf<\/i><\/p>\n it: k\u00f6pek<\/i><\/p>\n eb: ev<\/i><\/p>\n tiz: diz<\/i><\/p>\n \u00f6g: anne<\/i><\/p>\n \u00f6gs\u00fcz: annesiz<\/i><\/p>\n maral: geyik<\/i><\/p>\n m\u00fcrk\u00fct: kartal<\/i><\/p>\n b\u00f6r\u00fc: kurt<\/i><\/p>\n m\u0131y: kedi<\/i><\/p>\n t\u0131n: ruh<\/i><\/p>\n ezen: esen<\/i><\/p>\n ton: don, k\u0131yafet<\/i><\/p>\n \u00e7ak: \u00e7a\u011f, eski zaman<\/i><\/p>\n tag, tay: da\u011f<\/i><\/p>\n yurek: y\u00fcrek<\/i><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u015eimdi size, hi\u00e7bir zaman gidemeyece\u011finiz yerleri, hi\u00e7bir zaman g\u00f6remeyece\u011finiz manzaralar\u0131, hi\u00e7bir zaman ya\u015fayamayaca\u011f\u0131n\u0131z hisleri anlataca\u011f\u0131m. Al\u0131n koyu bir kahvenizi, tak\u0131n kula\u011f\u0131n\u0131za g\u00fczel bir m\u00fczik ve…<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/www.candanturhan.com\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/IMG_6022-1-644x483.jpg\")
<\/p>\n