G\u00fcn 1:<\/p>\n
Yola \u00e7\u0131k\u0131yorum. Gidiyorum. \u201cKorku var m\u0131, heyecan?\u201d diye soruyorlar; hepsi ge\u00e7ti, tatl\u0131 bir merak kald\u0131. Gidiyorum, kendimden uza\u011fa. Bir s\u00fcreli\u011fine ba\u015fka biri olmaya.<\/p>\n
Havaalan\u0131nda g\u00fclery\u00fczl\u00fc Afrikal\u0131larlay\u0131z. Onlar\u0131n mutlulu\u011fundan m\u0131, kendi heyecan\u0131mdan m\u0131, s\u00fcrekli bir s\u0131r\u0131tma iste\u011fi i\u00e7indeyim. Ve Afrikal\u0131 arkada\u015f edinme. Umar\u0131m yan\u0131mda mutlu bir Afrikal\u0131 oturur 7 saatlik u\u00e7u\u015fta!<\/p>\n
Ama umdu\u011fum olmuyor \u2013 yine de, business class insan\u0131 b\u00f6yle \u015feylere tak\u0131lmaktan uzak tutuyor. U\u00e7ak biletimi birikmi\u015f millerle ald\u0131\u011f\u0131m, mil al\u0131\u015fveri\u015flerinde de harika bir promosyon oldu\u011fu i\u00e7in b\u00f6yle bir business keyfi i\u00e7indeyim. Meyvelerimi kendim tedarik ettim ama Frans\u0131z \u015farab\u0131m az sonra geliyor.<\/p>\n
Daha Afrika karalar\u0131na varmadan bu k\u0131tan\u0131n vaat etti\u011fi harika g\u00fcnbat\u0131mlar\u0131ndan birine tan\u0131k oluyorum, b\u00fct\u00fcn g\u00f6ky\u00fcz\u00fc k\u0131pk\u0131rm\u0131z\u0131. Bu seyahat i\u00e7in se\u00e7ti\u011fim kitap, Coelho\u2019nun Zahir\u2019i, ne tesad\u00fcf, Kavafis\u2019in muhte\u015fem \u015fiiri Ithaca ile ba\u015fl\u0131yor: As you set out for Ithaca \/ hope the voyage is a long one \/ full of adventure, full of discovery\u2026 (\u0130thaka\u2019ya do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n zaman \/ dile ki uzun s\u00fcrs\u00fcn yolculu\u011fun \/ ser\u00fcvenlerle, ke\u015fiflerle dolu olsun\u2026)<\/p>\n
\u0130lk durak, Nijerya\u2019n\u0131n ba\u015fkenti Lagos. Nerdeyse \u0130stanbul b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde bir \u015fehir, \u00e7ok daha az geli\u015fmi\u015f, \u00e7ok daha s\u0131cak. S\u0131cak. Havaalan\u0131nda korkutucu haki \u00fcniformal\u0131 polisler a\u011f\u0131r a\u011f\u0131r pasaportlara bakt\u0131ktan sonra, bagaj band\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda beklerken yap\u0131\u015f yap\u0131\u015f terliyoruz. Bir web sitesinde \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: \u201cNigeria is hot. Do not bring socks!\u201d (Nijerya s\u0131cakt\u0131r. \u00c7orap getirmeyin!) Bekliyoruz, bekliyoruz. G\u00f6revlilerin \u00fcniformalar\u0131 film festivallerinde izledi\u011fimiz korkulu sava\u015f \/ dikta \/ i\u015fkence filmlerini hat\u0131rlat\u0131yor.<\/p>\n
Yan\u0131mdaki Nijeryal\u0131ya saati sorunca ilk arkada\u015fl\u0131k teklifimi al\u0131yorum: Burda yaln\u0131z m\u0131 kal\u0131yormu\u015fum, benle beraber kalabilirmi\u015f, oynarm\u0131\u015f\u0131z, e\u011flenirmi\u015fiz\u2026 45 dakika boyunca bagaj beklerken, valizim gelmezse aman Tanr\u0131m ne yapaca\u011f\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, Nijerya deyince bahsedilen dev bagajlar\u0131n ve herkesin herkesle el s\u0131k\u0131\u015f\u0131p parmak \u015faklatt\u0131\u011f\u0131n\u0131n ger\u00e7ek oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyorum.<\/p>\n
\u0130yi haber: Bagaj\u0131m geldi!<\/p>\n
K\u00f6t\u00fc haber: \u015eof\u00f6r\u00fcm gelmedi!<\/p>\n
Ak\u0131ll\u0131y\u0131m ya, ucuz (yani uyduruk) olmayan bir otelde yer ay\u0131rtm\u0131\u015f, bu karma\u015f\u0131k havaalan\u0131nda taksicilerle cebelle\u015fmemek i\u00e7in de otelden transfer ayarlam\u0131\u015ft\u0131m. Saat 23.00, herkesin uyard\u0131\u011f\u0131 \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc Lagos\u2019tay\u0131m, durdu\u011fum yerde terliyorum, elimde valiz var, otele telefonla ula\u015fam\u0131yorum, bir s\u00fcr\u00fc sald\u0131rgan \u015fof\u00f6r \u00fcst\u00fcme geliyor, etrafta \u201cyetkili\u201d ya da resmi hi\u00e7 kimse yok, ne yapaca\u011f\u0131m\u0131 bilmiyorum. Ne yap\u0131cam, kendimi toparlay\u0131p sava\u015f\u0131cam elbet: Durumumun hassasiyetini suiistimal etmek isteyenlere pabu\u00e7 b\u0131rakmadan bir taksiciyle pazarl\u0131k edip anla\u015f\u0131yorum. Ka\u00e7\u0131r\u0131l\u0131rsam ne yapabilece\u011fimi d\u00fc\u015f\u00fcne d\u00fc\u015f\u00fcne nas\u0131lsa otele var\u0131yorum. Ha, yol: ha ha, yol\u2026<\/p>\n
Havaalan\u0131 bana 1980\u2019lerdeki \u0130stanbul havaalan\u0131n\u0131 hat\u0131rlatm\u0131\u015ft\u0131, a\u011f\u0131r polisleri, sald\u0131rgan taksicileri, hi\u00e7bir bilgi vermeyen \u00e7evresi, uzun uzun bagaj beklemesiyle. Yol da i\u015fte \u00f6yle bir \u015fey. Otoyol denen yerde \u00e7\u0131lg\u0131nca bir h\u0131zla makaslar \u00e7izerek ilerliyoruz. I\u015f\u0131k yok. Yolun kenar\u0131nda yerleri s\u00fcp\u00fcren adamlar var arada. Bozulmu\u015f, itilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan otomobiller var. Sol \u015feritte \u0131\u015f\u0131klar\u0131 yanmadan giden kamyonlar var. Yolun kenar\u0131nda alm\u0131\u015f ba\u015f\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fcyenler var. Yol insana aman Tanr\u0131m dedirtiyor.<\/p>\n
Otelin giri\u015fi biraz izbe, biraz ufak, tozlu, pespaye mi ne? Ama karanl\u0131kta pek de anla\u015f\u0131lm\u0131yor. Resepsiyondaki k\u0131z beni alacak araban\u0131n gelmeyi\u015fine g\u00fcl\u00fcmseyerek cevap veriyor. Tabii bir g\u00fcl\u00fcmseme iyi bir \u015fey ama \u00f6z\u00fcr dilemenin yerine ge\u00e7mez\u2026 Odama \u00e7\u0131k\u0131nca mutlu oluyorum: Evet otel biraz evden bozma bir yer, pek ferah ve otel havas\u0131nda say\u0131lmaz ama oda bir acayip \u2013 iyi anlamda yani. Kocaman odan\u0131n bir yan\u0131 yatak odas\u0131, di\u011fer yan\u0131 banyo, yani a\u00e7\u0131k bir banyo, ve kocaman bir banyo, bir du\u015f ve ayr\u0131ca bir k\u00fcvetten olu\u015fan, yerleri ve duvarlar\u0131 midye kabuklar\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f bir banyo!<\/p>\n
G\u00fcn 2:<\/p>\n
\u0130lk Afrika g\u00fcn\u00fcme, sokaktaki hayatla birlikte mecburen sabah 7\u2019de ba\u015flad\u0131m. Sonra biraz daha uyumay\u0131 ba\u015fard\u0131m, kahvalt\u0131ya indim: Hadi Afrika kahvalt\u0131s\u0131 deniyim diye heyecanla. Afrika kahvalt\u0131lar\u0131 k\u0131zarm\u0131\u015f tatl\u0131 patates ve k\u0131zarm\u0131\u015f muz benzeri meyve plantain idi, yanlar\u0131nda omletle. Belki anlayamad\u0131\u011f\u0131m bir ho\u015flu\u011fu vard\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcnerek \u0131smarlad\u0131m ama yokmu\u015f \u00f6yle bir ho\u015fluk, neyse. Otelin kar\u015f\u0131s\u0131ndaki Art Center? Oras\u0131 kapanm\u0131\u015f, zaten eserlerin \u00e7o\u011fu otelde yer al\u0131yormu\u015f. Sonra s\u0131ra Lagos\u2019u gezmeye geldi: Resepsiyondan g\u00fcn\u00fcn ikinci yar\u0131s\u0131 i\u00e7in bir \u015fof\u00f6r ayarlad\u0131m, seyahat acentesi sordum ve Lagos g\u00fcn\u00fcme ba\u015flad\u0131m.<\/p>\n
Hemen otelden iki dakika \u00f6tede Falomo Shopping Complex varm\u0131\u015f, orda seyahat acenteleri varm\u0131\u015f. Pek sevindim! Y\u00fcr\u00fcyorum, bir koku. Yolun kenar\u0131na bakt\u0131m, bir oluk, i\u00e7inde pis sular ak\u0131yor, \u00fcst\u00fcne aral\u0131kla ta\u015flar konmu\u015f, biz de kald\u0131r\u0131m diye o boklar\u0131n, pardon o ta\u015flar\u0131n \u00fcst\u00fcnden y\u00fcr\u00fcyoruz! Sonra kar\u015f\u0131ma, yirmi sene evvel kurulmu\u015f bir in\u015faat \u015fantiyesine benzer, pis, izbe, renksiz, ne oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmayan bir yer \u00e7\u0131kt\u0131. Shopping complex buras\u0131ym\u0131\u015f! Tabelas\u0131, vitrini olmayan, sevimsiz bir odaya kafam\u0131 uzatt\u0131m, acente buras\u0131ym\u0131\u015f. T\u00fcrkiye\u2019de online olarak konfirme g\u00f6z\u00fcken Afrika i\u00e7 hat biletim konfirme falan olmad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6yle bir u\u00e7u\u015f dahi yokmu\u015f. Onun yerine alabilece\u011fim tekkkk bilet, saatleri felaket ve fiyat\u0131 iki kat\u0131 olan ba\u015fka bir biletmi\u015f. Bunu ayarlamak da \u00fc\u00e7 saat kadar s\u00fcrermi\u015f\u2026<\/p>\n
Biletimi al\u0131p saatler sonunda \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131mda Nijerya\u2019dan ve hatta Afrika\u2019dan hi\u00e7 ho\u015flanm\u0131yorum. Sokakta herkes bana bak\u0131yor, herkes bir \u015feyler ba\u011f\u0131r\u0131yor, hesapta \u0130ngilizce olan bu dilden bir \u015fey anlam\u0131yorum ve pek sevimli ba\u011f\u0131rmalar da de\u011fil zaten bunlar. A\u00e7\u0131m, moralim bozuk, g\u00fczel bir lokanta, g\u00fczel bir d\u00fckkan, vb bulmak istiyorum. B\u00fct\u00fcn rehberlerde \u00e7ok g\u00fczel bir lokanta ve gezme caddesi olarak bahsedilen cadde hemen yandaki caddeymi\u015f. Orada y\u00fcr\u00fcmeye ba\u015fl\u0131yorum: Pis, kalabal\u0131k, b\u00fct\u00fcn arabalar ve motosikletler kornaya basarak ilerliyor, yine kanalizasyon yanda ak\u0131yor, \u00e7irkin, vitrinsiz, eski y\u00fczl\u00fc d\u00fckkanlar, marketler. Lokanta, hele de \u201cg\u00fczel\u201d denebilecek bir yer g\u00f6rm\u00fcyorum. A\u00e7l\u0131k ve saat ilerleyince nisbeten az korkun\u00e7 bir fast food tavuk\u00e7u \/ pizzac\u0131ya giriyorum, standart tavuk ve pilav\u0131n yan\u0131na (hala deniycem ya!) Afrikal\u0131lar\u0131n bir nevi baharatl\u0131 fasulye ezmesinden al\u0131yorum. Neyse ki tavukla pilav karn\u0131m\u0131 doyuruyor!<\/p>\n
Otele d\u00f6n\u00fcyorum, \u015fof\u00f6rle gezmeye \u00e7\u0131k\u0131yoruz: National Museum, benim evden hallice, sokaklarda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz tahta maskelerden daha derin bir \u015fey yok. Bilmemne Square, yan\u0131mda yerli \u015fof\u00f6r\u00fcm olmadan gezilemeyecek acayip ve anlams\u0131z bir yer. Sokaklarda y\u00fcr\u00fcmek deseniz, m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil, yani beyaz biri i\u00e7in. Y\u0131k\u0131k d\u00f6k\u00fck binalar aras\u0131ndan, sevimsiz denizin kenar\u0131ndan, sokaklar\u0131 felaket kokularla kaplayan yiyecek\u00e7ilerin yan\u0131ndan ge\u00e7erek bir adet d\u00fczg\u00fcn yere ula\u015f\u0131yoruz: Terrakulture diye, restoran \/ k\u00fct\u00fcphane \/ sanat galerisi bir bina. Bir nebze i\u00e7im a\u00e7\u0131l\u0131yor. Geziyorum, bak\u0131yorum, sonra oturup d\u00fczg\u00fcn bir yemek yiyim diyorum.<\/p>\n
Bir \u201cpalm wine\u201dlar\u0131 var, palmiye \u015farab\u0131, hadi tad\u0131na bakay\u0131m diyorum, affedersiniz sidik gibi ek\u015fi, keskin bir kokusu var, olmuyor tabii. Her yerde bahsedilen bir \u201cpepper soup\u201d var, Afrika spesyalitesi, bal\u0131kl\u0131 ya da ke\u00e7ili. Ondan \u0131smarl\u0131yorum, bir de (Allahtan daha fazla riske girmemi\u015fim!) peynirli sandvi\u00e7. \u00c7orba ke\u00e7ili, masaya geldi\u011finde masadan ka\u00e7mak istiyorum, buhar\u0131 bana do\u011fru geldi\u011finde fenala\u015f\u0131yorum. Neyse o geri gidiyor, hafif bir Afrika kokusu varsa da peynirli sandvi\u00e7le idare ediyorum. Ama moralim bozuk: Bu Afrika\u2019yla anla\u015famayaca\u011f\u0131z galiba!<\/p>\n
Sonra odamda kocaman banyomda du\u015f al\u0131p g\u00fcne veda ediyorum. Liberya\u2019ya u\u00e7a\u011f\u0131m ertesi sabah; bakal\u0131m orda ne \u00e7\u0131kacak kar\u015f\u0131ma\u2026<\/p>\n
G\u00fcn 3:<\/p>\n
Afrika heyecan\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131p akl\u0131 ba\u015f\u0131nda bir insan gibi k\u0131zarm\u0131\u015f ekmekle re\u00e7el yiyorum kahvalt\u0131da. B\u00fct\u00fcn bu peri\u015fanl\u0131k aras\u0131nda, \u00e7ay fincanlar\u0131 Ikea. \u015eu ana kadar ne otelde, ne ba\u015fka bir yerde kimse bana nerelisin, ne yap\u0131yorsun, nerden nereye gidersin, gibi \u015feyler sormad\u0131. Lagos \u00f6zeti verecek olursam, herkesin \u201cblend in\u201d etti\u011fini, bir benim arada s\u0131r\u0131tt\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6yleyebilirim. Tayy\u00f6rl\u00fc kad\u0131nlar, rahibeler, yuppie k\u0131l\u0131kl\u0131 gen\u00e7 adamlar, geleneksel k\u0131yafetli adamlar, hepsi ortama uyuyor. Kendimi \u00e7ok renksiz, \u00e7ok beyaz hissediyorum, hi\u00e7 bu kadar farkl\u0131 hissetmemi\u015ftim. Her k\u00f6\u015fede, her sokakta doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131kla, ticari kapka\u00e7la ilgili afi\u015fler, merciler var. Naylon torbalar dolusu parayla yeme\u011fe gitmeler burda: En b\u00fcy\u00fck banknotlar\u0131 8 Amerikan dolar\u0131na denk geldi\u011fi, kredi kart\u0131 diye bir \u015feye de \u00e7ok nadir rastland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in paralar hi\u00e7bir yere s\u0131\u011fm\u0131yor! Sokaktan yiyecek yememem konusunda defalarca uyar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131m, ama zaten ne m\u00fcmk\u00fcn: Aralar\u0131na insem onlar beni par\u00e7alar, hem o yiyeceklerin fenal\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmaya da kelimelerim yeterli de\u011fil. Ve kald\u0131r\u0131m diye a\u00e7\u0131k kanalizasyon mazgallar\u0131 \u00fcst\u00fcnden y\u00fcr\u00fcnen \u00fclkede bu kadar sanat olmas\u0131 acayip de\u011fil mi? Lokantadan, bakkaldan \u00e7ok sanat galerisi var. Ger\u00e7i sanat dedikleri \u015feyler \u0130stanbul sokaklar\u0131nda sat\u0131lan ah\u015fap heykellerden, maskelerden ve rengarenk tuvallerden daha farkl\u0131, daha nitelikli mi derseniz bilemem. B\u00fct\u00fcn g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler o kadar t\u0131pat\u0131p filmlerdeki, foto\u011fraflardaki gibi ki resim \u00e7ekmek gelmiyor i\u00e7imden. B\u00fcnyem 15 g\u00fcn Afrika\u2019ya dayanacak m\u0131 diye kendimden \u015f\u00fcpheye d\u00fc\u015f\u00fcyorum. Yoksa sand\u0131\u011f\u0131mdan \u00e7ok daha han\u0131m evlad\u0131 m\u0131y\u0131m?<\/p>\n
Havaalan\u0131na giderken nihayet \u015fof\u00f6rle muhabbet etmeyi ba\u015far\u0131yorum. Alt\u0131 k\u0131z\u0131 varm\u0131\u015f, o\u011flan i\u00e7in \u0131srar etmi\u015f o kadar zaman, olmay\u0131nca alt\u0131da vazge\u00e7mi\u015f. K\u0131zlar\u0131n\u0131n hepsi okuyormu\u015f. Kar\u0131s\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor muymu\u015f? \u201cBusiness woman\u201d. Vay vay, diyorum, ne yap\u0131yor? S\u00fct, ekmek falan sat\u0131yormu\u015f, ihracat var m\u0131 diyorum, yok diyor, g\u00fcnl\u00fck hani, ufak, falan\u2026 \u015eimdi anl\u0131yorum, bakkallara \u201cbusiness center\u201d deniyor burda, eh tabii i\u015fleten de i\u015f kad\u0131n\u0131 oluyor!<\/p>\n
Trafik lambas\u0131 g\u00f6revi yapan polisleri, k\u0131r\u0131nt\u0131lara da\u011f\u0131lmak \u00fczere tarihi otob\u00fcsleri, a\u00e7\u0131k kap\u0131dan insanlar\u0131n sarkt\u0131\u011f\u0131 dolmu\u015f minib\u00fcsleri, bunca az geli\u015fmi\u015fli\u011fi bunca hayret ve deh\u015fetle kar\u015f\u0131layacak kadar medeniyete ne zaman gark oldum ben? Biz de bunlar\u0131 ya\u015famad\u0131k m\u0131 70\u2019lerde, 80\u2019lerde? \u00c7ocuklu\u011fumdaki u\u00e7ak yolculuklar\u0131 bundan farkl\u0131 m\u0131yd\u0131? \u0130nsanlar\u0131n kokular\u0131, t\u0131k\u0131\u015f t\u0131k\u0131\u015f eski u\u00e7aklar, a\u011flayan bebekler, u\u00e7a\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcne \u00e7a\u011fr\u0131lan yolcular, telefonda konu\u015fanlar, yerlerini bulamayan, torbalar\u0131n\u0131 s\u0131\u011fd\u0131ramayanlar. Allah bilir indi\u011fimizde alk\u0131\u015flarlar, diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken biraz abartm\u0131\u015ft\u0131m \u2013 ya da \u00f6yle sanm\u0131\u015f\u0131m: Liberya\u2019n\u0131n ba\u015fkenti Monrovia\u2019ya alk\u0131\u015flarla iniyoruz!<\/p>\n
\u201cManyak yahu, hak\u2019katen geldi!\u201d, dedi Batuhan beni g\u00f6r\u00fcnce. O dakikalarda ben de aynen o hisleri payla\u015f\u0131yordum zaten. Ama nerde olursan ol, memleketlin gibisi var m\u0131? \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fcn sonunda Liberya\u2019ya ve B\u2019ye kavu\u015fmamla birlikte nihayet y\u00fcz\u00fcm g\u00fcld\u00fc, keyfim, umudum yerine geldi. Havaalan\u0131n\u0131n uzun yolunu laflaya laflaya gidiyoruz, Firestone lastiklerinin kau\u00e7uk ormanlar\u0131, kavanozlarda yak\u0131t satan tuhaf benzinciler, beyaz UN ara\u00e7lar\u0131, misyonlar, barakalar, derme \u00e7atma kiliseler aras\u0131ndan.<\/p>\n
B yollar\u0131n bozuklu\u011fundan bahsediyor, yok can\u0131m diyorum, g\u00fcl gibi yollar i\u015fte. \u015eehre var\u0131nca anl\u0131yorum: Bir zamanlar asfalt olan yollar \u015fimdi deliklerden olu\u015fuyor, korkun\u00e7 birka\u00e7 deli\u011fe girmeden 50 metre gitmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil, en fazla ikinci viteste gidilebiliyor. Buran\u0131n bir \u015fehir, hele de ba\u015fkent oldu\u011funa inanmak kolay de\u011fil. Etrafta (hadi g\u00fczelden vazge\u00e7tim) tam, yeni, sa\u011flam bir bina g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. G\u00fcler y\u00fczl\u00fc, keyifli, \u00e7evresiyle ilgili insan da pek yok. Liberya, \u00fclkeyi parampar\u00e7a eden 15 y\u0131ll\u0131k bir i\u00e7 sava\u015ftan 4 sene \u00f6nce \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve kendini yeniden yaratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, uluslararas\u0131 yard\u0131m kurulu\u015flar\u0131n\u0131n destekleriyle. Ama i\u015fleri kolay de\u011fil: K\u0131tl\u0131k yoksa da m\u00fcthi\u015f bir yoksulluk, derin bir cehalet, bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ulusal kimlik bilincinin yoklu\u011fu, tembellik, umutsuzluk\u2026<\/p>\n
B\u2019nin evi UN b\u00f6lgesinde, \u201ccompound\u201d denilen g\u00fcvenlikli bir apartmanda. Bildi\u011fimiz apartmanlara benziyor, kap\u0131da hep bir g\u00fcvenlik g\u00f6revlisi olmas\u0131, asans\u00f6r olmamas\u0131, her yerin jenerat\u00f6r sesiyle \u00e7\u0131nlamas\u0131 ve hemen yan\u0131 ba\u015f\u0131nda teneke barakalardan olu\u015fan bir ya\u015fam birimi bulunmas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda. Yan daire de B\u2019nin bir nevi ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu OSI ofisi, o y\u00fczden kat\u0131m\u0131zda herkes tan\u0131d\u0131k. Eve, odama yerle\u015fiyorum, \u015fehirde h\u0131zl\u0131 bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe \u00e7\u0131k\u0131yoruz, B bana etraf\u0131 tan\u0131t\u0131yor. Korktu\u011fum kadar korkun\u00e7 de\u011fil, yani g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan, hem insanlar da her yerde kar\u015f\u0131lar\u0131na \u00e7\u0131kan yard\u0131m g\u00f6revlilerinden dolay\u0131 Lagos\u2019takilerden \u00e7ok daha al\u0131\u015f\u0131k beyaz y\u00fczlere. Sonu\u00e7ta iki beyaz, kimse bize laf atmadan ve bir \u015feyler satmaya \u00e7al\u0131\u015fmadan \u015fehirde bir tur atabiliyoruz. Sonra ak\u015fam yeme\u011fe okyanus sahilinde, kumlar\u0131n \u00fcst\u00fcnde bir lokantaya gidiyoruz (B\u2019nin iki arkada\u015f\u0131yla ve benim havaalan\u0131nda tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m bir adamla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz \u2013 Monrovia\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve gidilecek ka\u00e7 yer oldu\u011funu burdan hesaplay\u0131n), sonra da \u015eemso\u2019nun evine.<\/p>\n
Bosnal\u0131 \u015eemso\u2019da wine and cheese ak\u015fam\u0131. K\u0131z arkada\u015f\u0131 Amerikal\u0131 Sarah, di\u011fer bir Bosnal\u0131 Rifko, Arjantinli Julia, Amerikal\u0131 Theresa klimal\u0131 bir odada oturmu\u015f, g\u00fczel peynirler, prosciuttolar yiyerek, i\u00e7kiler i\u00e7erek haftan\u0131n gerginli\u011fini atmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Yolun ve Lagos\u2019un yorgunlu\u011funa ra\u011fmen a\u011fz\u0131m hayretten bir kar\u0131\u015f a\u00e7\u0131k sohbeti dinliyorum. Konu\u015fulanlardan akl\u0131mda kalanlar: Evinde misafir oldu\u011fu arkada\u015f\u0131n\u0131 giderken yanl\u0131\u015fl\u0131kla ezen tan\u0131d\u0131klar\u0131, arabas\u0131yla denize u\u00e7up zor kurtulan i\u015f arkada\u015flar\u0131, Julia\u2019n\u0131n iki kere (biri hafif, biri \u015fiddetli) s\u0131tma olmas\u0131, kazayla bir \u00e7ocu\u011fun baca\u011f\u0131n\u0131n k\u0131r\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7an ve kendisine sald\u0131ranlara ra\u011fmen \u00e7ocu\u011fu hastaneye g\u00f6t\u00fcrmeyi ba\u015faran Rifko, Liberyal\u0131lar\u2019\u0131n bir bebe\u011fin k\u0131r\u0131k baca\u011f\u0131na al\u00e7\u0131y\u0131 \u00e7\u0131kart\u0131p masaj yapmas\u0131, iki ay hasta gezip Monrovia\u2019da bir t\u00fcrl\u00fc te\u015fhis konulamay\u0131nca tedavi i\u00e7in Amerika\u2019ya gitmek zorunda kalan Theresa\u2026 Her birine hayran oluyorum, hi\u00e7birine inanam\u0131yorum: Nas\u0131l d\u00fcnyan\u0131n en normal \u015feyleri gibi bunlar\u0131 ya\u015f\u0131yor, b\u00f6yle sakin anlat\u0131yorlar? Ne kadar da gen\u00e7ler! Bu g\u00fcc\u00fc nerden buluyorlar?<\/p>\n
***<\/p>\n
IMGP0737a<\/p>\n
G\u00fcn 4:<\/p>\n
Monrovia\u2019da ilk sabah\u0131m! Bug\u00fcn cumartesi, yani B i\u015fe gitmiyor, gezme planlar\u0131m\u0131z var. Benim i\u00e7in dolar bozduruyoruz: D\u00f6viz b\u00fcrolar\u0131, sokakta deste deste paralar\u0131n dizildi\u011fi piyango tezgah\u0131 gibi \u015feylerin ba\u015f\u0131nda oturan adamlar. Aman Tanr\u0131m, paralar nas\u0131l fena kokuyor! \u0130yi ki ufak bir para \u00e7antas\u0131 alm\u0131\u015f\u0131m bu i\u015f i\u00e7in, bu mikrop yuvalar\u0131n\u0131 c\u00fczdan\u0131ma sokmaya niyetim yok. Zaten sokak, yani pazar al\u0131\u015fveri\u015fi d\u0131\u015f\u0131nda her yerde Amerikan dolar\u0131 kullan\u0131l\u0131yor, marketler, lokantalar, benzincilerde fiyatlar hep dolar \u00fczerinden, o y\u00fczden \u00e7ok az para bozdurmak yeterli.<\/p>\n
Christina\u2019n\u0131n evine gidiyoruz, ordan da hep birlikte y\u00fcr\u00fcyerek Water Street\u2019deki sokak pazar\u0131na. Sokak pazar\u0131n\u0131 anlatmaya kelimelerim kifayet eder mi, bilmiyorum. Ufac\u0131k tezgahlarda \u2013 pardon, tezgah dedi\u011fim \u015feyler bildi\u011fimiz el arabalar\u0131- ufac\u0131k paketler veya \u00f6bekler yap\u0131lm\u0131\u015f halde sat\u0131l\u0131yor her \u015fey. Bizim bildi\u011fimiz pazar, hele de bunun gibi yerel bir pazar her \u015feyin bol bol sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerdir, de\u011fil mi? Yok. Bol diye bir \u015fey yok. Domates az, patates az, hele ye\u015fillik, maydanoz, taze so\u011fan(\u0131ms\u0131 \u015fey) pek az. \u015eansa kabak veya patl\u0131can veya bamya olabiliyor, yine birer avu\u00e7 kadar. Ha, bolca bulunan bir \u015fey, pislik. Et sat\u0131lan soka\u011fa giriyoruz: Hava tropik s\u0131cakl\u0131kta, \u00f6\u011fledensonra sular\u0131, ve etler tezgahlar\u0131n, gazetelerin \u00fcst\u00fcnde \u00f6yle koku\u015farak duruyor: tavuk par\u00e7alar\u0131, ke\u00e7i kafalar\u0131, dana etleri, cart pembe domuz ayaklar\u0131 sineklerle, kokularla dizili. \u0130nsanlar\u0131n bunlar\u0131 ald\u0131klar\u0131na, yediklerine ve ya\u015fad\u0131klar\u0131na inanam\u0131yorum.<\/p>\n
Pazar caddesinin yan\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc var, y\u0131k\u0131k bir k\u00f6pr\u00fc. Yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f, \u015fehrin varo\u015flar\u0131na su tedarik eden ana boruyla birlikte. \u015eimdi bir tak\u0131m adamlar g\u00fcn boyu geni\u015f el arabalar\u0131na bidonlarla su doldurup oraya ta\u015f\u0131yor. Zaten \u015fehrin i\u00e7inde ya\u015fayanlar\u0131n da ne kadar\u0131n\u0131n musluktan akan suyu var ki? Monrovia\u2019da elektrik ve su \u015febekesi yok, binalar jenerat\u00f6rlerle, depolar ve pompalarla kendi ba\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7aresine bak\u0131yorlar. (Kanalizasyonun \u2013\u00e7o\u011funlukla- sa\u011flam olmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131!) Telefon \u015febekesi yok, tek bir cep telefonu \u015firketi var \u00e7al\u0131\u015fan. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm kadar\u0131yla altyap\u0131y\u0131 tesis etmek i\u00e7in bir \u00e7aba g\u00f6steren de yok.<\/p>\n
Pazar\u0131n felaketinden kurtulup yeme\u011fe gidiyoruz, Jamal\u2019s Pizzeria\u2019ya. Jamal, Monrovia\u2019daki geni\u015f L\u00fcbnan cemiyetinin gen\u00e7 (ve haval\u0131!) bir \u00fcyesi. Bu g\u00f6\u00e7 her nas\u0131l ba\u015flam\u0131\u015fsa, uzun zaman \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f; bug\u00fcn ba\u015fkentteki \u00e7o\u011fu i\u015fyerinin sahibi L\u00fcbnanl\u0131. Bu tabii B i\u00e7in gayet iyi bir \u015fey, marketlerden Ortado\u011fu malzemeleri bulabiliyor, Jamal ile \u201ca\u011fbi\u201d muhabbeti yapabiliyor\u2026<\/p>\n
Yemekten \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Christina\u2019n\u0131n (hepimizinki gibi b\u00fcy\u00fck, beyaz, d\u00f6rt \u00e7eker) arabas\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda yerli gen\u00e7ler topla\u015fm\u0131\u015f. Christina bembeyaz, sapsar\u0131\u015f\u0131n, tombul, 26 ya\u015f\u0131nda bir Finlandiyal\u0131 k\u0131z. Burda D\u00fcnya Bankas\u0131\u2019nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Tesad\u00fcfen ba\u015fvurmu\u015f, uluslararas\u0131 tecr\u00fcbe olsun diye de Liberya\u2019y\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden kabul edip gelmi\u015f. D\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnden daha sa\u011flam bir k\u0131z: Benim tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m kad\u0131nlar\u0131n \u00e7o\u011fu, gen\u00e7ler arabas\u0131n\u0131n jant kapaklar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kart\u0131p sonra \u201cba\u015fkas\u0131 \u00e7al\u0131yordu da biz kurtard\u0131k\u201d aya\u011f\u0131na para isteseler ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 \u015fa\u015f\u0131r\u0131r, g\u00f6zya\u015flar\u0131na bo\u011fulurdu. Christina inanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belli ederek birka\u00e7 kuru\u015f verdi gen\u00e7lere, sakince yoluna gitti. Biz B ile sokaklarda biraz gezdik, onun pazarc\u0131 kad\u0131nlar\u0131n\u0131 selamlayarak\u2013 biri domates\u00e7i, biri papayac\u0131, biri ye\u015fillik\u00e7i\u2026<\/p>\n
Ak\u015fam program\u0131m\u0131z Bamboo Bar\u2019da yemek, ard\u0131ndan New Jack\u2019te parti. Broad Street\u2019te bir otelin teras kat\u0131ndaki Bamboo Bar \u00e7ok methediliyor konu\u015ftu\u011fumuz expat toplumu taraf\u0131ndan. Christina ve Anika ile gidiyoruz, orda Rebecca, Jennifer, Sam, Martha, Thabit vb ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yor \/ bulu\u015fuyoruz. Amerikan ve \u00c7in yemekleri var, ben \u00c7in men\u00fcs\u00fcnden \u0131smarl\u0131yorum. \u00d6rdek fena de\u011fil ama ger\u00e7ek \u00c7inlilerin Nuh\u2019un Ankara makarnas\u0131ndan yap\u0131lma noodle yiyece\u011finden emin de\u011filim. Restoran renk renk beyazlarla dolu, yani her yerden yabanc\u0131lar. Sonra gitti\u011fimiz New Jack hele! Sadece beyazlar, birka\u00e7 tane de bir yabanc\u0131y\u0131 kendime a\u015f\u0131k eder miyim ya da biraz para kazan\u0131r m\u0131y\u0131m diye tak\u0131lan s\u00fcslenmi\u015f Liberyal\u0131 k\u0131z.<\/p>\n
Pek \u201cbar\u201dc\u0131 de\u011filim ama ortam\u0131n ilgin\u00e7li\u011finden b\u00fcy\u00fck bir zevkle etraf\u0131 seyrederek oturuyorum: Birrr s\u00fcr\u00fc yabanc\u0131, yani expat, t\u0131kl\u0131m t\u0131kl\u0131m barda haftan\u0131n stresini at\u0131yor. Herhalde bunu fazlas\u0131yla hak etmi\u015flerdir! Ne de olsa kendileriyle ayn\u0131 arkaplana sahip arkada\u015flar\u0131 m\u00fcreffeh \u00fclkelerinde g\u00fcvenlik ve serinlik i\u00e7inde \u015f\u0131k \u015f\u0131k giyinip bol bol paralar kazan\u0131rken onlar burda kelle koltukta, i\u011fneyle kuyu kazmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Herkes h\u0131zla Heineken\u2019lar\u0131 deviriyor,\u00a0 \u00e7\u0131lg\u0131nca dans ediyor, g\u00fcr\u00fclt\u00fcye kulak asmadan g\u00fclerek sohbet ediyor. Zamanlar\u0131 k\u0131s\u0131tl\u0131. \u015eimdi \u015farj olacaklar ki bir hafta daha sefilli\u011fe dayanabilsinler.<\/p>\n
G\u00fcn 5:<\/p>\n
Pazar sabahlar\u0131 Martha ile Thabit\u2019in evinde \u00e7ok g\u00fczel olurmu\u015f, o y\u00fczden kendimizi brunch\u2019a davet ettirdik. Evleri havuzlu bir compound\u2019da, mayolar\u0131m\u0131z\u0131 giyip brunch meyvelerimizi de al\u0131p gidiyoruz. Martha \u0130ngiliz, Thabit Norve\u00e7\u2019te b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f bir Tanzanyal\u0131. Evliler. Bundan \u00f6nce G\u00fcney Sudan\u2019dalarm\u0131\u015f, \u015fu anda evleri Uganda\u2019da, son olarak da Tanzanya\u2019da deniz kenar\u0131nda \u00e7ok geni\u015f bir arazi alm\u0131\u015flar, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki sene kendilerine ev yapt\u0131r\u0131p oraya ta\u015f\u0131nacaklarm\u0131\u015f, ekecek, bi\u00e7ecek, orda ya\u015fayacaklarm\u0131\u015f. Tabii bu durumda konu\u015facak \u00e7ok ortak konumuz \u00e7\u0131k\u0131yor: Benim kendi evimi yapmam, benzer bir hayat\u0131 se\u00e7mem, vs.<\/p>\n
Burda tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m b\u00fct\u00fcn insanlar, hele de kad\u0131nlar, o kadar ilgin\u00e7, o kadar renkli ki, \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k i\u00e7indeyim. Hi\u00e7 kimsenin bizim \u201cmedeni\u201d hayat\u0131m\u0131zda o kadar al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z, hatta benimsedi\u011fimiz s\u0131\u011f yarg\u0131larla alakas\u0131 yok. \u015eu ana kadar hi\u00e7 birinin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fle ilgili bir \u015fey dedi\u011fini duymad\u0131m! G\u00fclmeyin, dikkatimi \u00e7ekti\u011fine g\u00f6re ger\u00e7ekten farkl\u0131 bir durum: \u201c\u0130yi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorsun, elbisen pek g\u00fczel, sa\u00e7\u0131na ne yapt\u0131n, kilo alm\u0131\u015fs\u0131n, makyaj\u0131n ho\u015f olmu\u015f, sivilcen naho\u015f olmu\u015f,\u201d gibi herhangi bir konu\u015fma yok! Hem insanlar benimle tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda nezaketen burnunun ucuyla \u201cMemnun oldum,\u201d deyip de ge\u00e7ip bildi\u011fi, sevdi\u011fi insanlarla konu\u015fmaya devam etmiyor, s\u0131rayla yan\u0131ma oturup sohbet ediyor, ad\u0131m\u0131 illa ki hat\u0131rlamaya, olabildi\u011fince tan\u0131\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar \u2013 herhalde kalk\u0131p Liberya\u2019ya gezmeye gelen bir insan\u0131n ilgin\u00e7 \/ tuhaf oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131 da etkiliyordur bunu!<\/p>\n
Ben yine her zamanki gibi, bildi\u011fim gibi, de\u011ferlendirmelere devam ediyorum elimde olmadan: D\u00fcn ak\u015fam New Jack\u2019teki t\u00fcm kad\u0131nlar \u00f6zenle giyinmi\u015f, tak\u0131lar takm\u0131\u015flard\u0131 ama makyaj yapan yoktu mesela. \u0130nsan\u0131n burda hayatta kalmak, ayakta kalmak i\u00e7in t\u00fcm g\u00fcvensizliklerini, t\u00fcm ego sorunlar\u0131n\u0131, \u015fahsi tak\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 geride b\u0131rakm\u0131\u015f olmas\u0131 laz\u0131m, bunu anl\u0131yorum bir anda. Bu insan\u0131 \u00e7\u0131r\u0131l\u00e7\u0131plak, desteksiz b\u0131rakan ko\u015fullarda ufac\u0131k da olsa \u00f6yle bir sorunu ta\u015f\u0131mak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil \u00e7\u00fcnk\u00fc. Nas\u0131l bir u\u00e7a\u011f\u0131n tek bir vidas\u0131 gev\u015fekse 30.000 feet y\u00fcksekli\u011fe \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda s\u0131rf bu y\u00fczden parampar\u00e7a olabilir, burdaki \u201cbas\u0131n\u00e7l\u0131\u201d ko\u015fullar da buna benzer bir durum yarat\u0131yor. Yani Liberya expat camias\u0131n\u0131n \u00fcyeleri \u2013benim tan\u0131d\u0131klar\u0131m en az\u0131ndan- \u00e7ok kendileriyle bar\u0131\u015f\u0131k, rahat, g\u00fcvenli tipler.<\/p>\n
Ak\u015fam i\u015f misafirlerimiz geliyor: G\u00fcney Afrikal\u0131 Hugh ile New Yorklu Aleesha Londra\u2019dan u\u00e7tular ve birka\u00e7 g\u00fcn aram\u0131zda olacaklar. Evde banyolu iki odam\u0131z daha var, herkes odalar\u0131na yerle\u015fiyor. Gana\u2019da ya\u015fayan Macar Peter ve yan ofisteki OSI\u2019de \u00e7al\u0131\u015fan Liberyal\u0131 Joe da bir yerlerden gelip gruba kat\u0131l\u0131yor, biraz sohbet, biraz terasta yemek, \u00e7ok\u00e7a da ertesi g\u00fcnk\u00fc (Liberya E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n havuz fonunun olu\u015fturulmas\u0131 hakk\u0131nda!) toplant\u0131yla ilgili tart\u0131\u015fmalarla ge\u00e7iyor ak\u015fam\u0131m\u0131z.<\/p>\n
Anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla Liberya ba\u015f harflerden olu\u015fuyor, daha do\u011frusu ba\u015f harflerle temsil edilen kurum ve kurulu\u015flardan, program ve projelerden: UNMIL, PFMU, OSI, UNAID, WHO, OSIWA, STC, IRI, UNHCR, ODI, CCF, MOU, MSF, EFEFDI, LTTP, UNDP, IRC, MOE, UNICEF\u2026 Konu\u015fmalarda da bu b\u00f6yle, \u015fehirde gezerken de \u2013 binalar\u0131n \u00e7o\u011fu (ger\u00e7ekten bina olarak nitelendirilebilecek, bitmi\u015f, duvar\u0131 kap\u0131s\u0131 bacas\u0131 olan yerler yani) bu kurumlardan birinin projesi vb; okullar, e\u011fitim programlar\u0131, hukuki projeler, bar\u0131nak giri\u015fimleri, m\u00fclteci yerle\u015fimleri, kurslar. Monrovia\u2019dan sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerini \u00e7\u0131karsak geriye bir b\u00fcy\u00fck, sefil, da\u011f\u0131n\u0131k varo\u015ftan ba\u015fka bir \u015fey kalmaz.<\/p>\n
D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, buras\u0131 \u00fclke mi \u015fimdi? Bir \u00fclkeyi olu\u015fturan unsurlara sahip mi Liberya? Dili hesapta \u0130ngilizce, ama hemen b\u00fct\u00fcn yerliler ba\u015fka bir dil konu\u015fuyor, \u0130ngilizce konu\u015fanlar\u0131 da biz anlayam\u0131yoruz zaten. Askeri yok, Birle\u015fmi\u015f Milletler askerleri var. Polisi yok, BM polislik yap\u0131yor. Vatanda\u015f\u0131n g\u00fcvenli\u011fi yine de pek yok. Paras\u0131 bir tek sokakta ge\u00e7iyor. Elektrik, su, telefon vb hizmetler sa\u011flam\u0131yor vatanda\u015flar\u0131na. \u0130\u015fyerleri, bakanlar, havaalanlar\u0131, hep \u015fahsi cep telefonlar\u0131yla haberle\u015fiyorlar! Vergi toplayam\u0131yor, nerden, neyden, nas\u0131l toplas\u0131n\u2026 Adres, ula\u015f\u0131m, ileti\u015fim olanaklar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan posta hizmeti yok. Yok da yok. Liberya\u2019n\u0131n i\u015fi zor, nas\u0131l pes etmiyor bilmiyorum\u2026<\/p>\n
IMGP0644<\/p>\n
G\u00fcn 6:<\/p>\n
Ve i\u015fte i\u015f haftas\u0131 ba\u015flad\u0131! B\u2019nin m\u00fchim bir haftas\u0131, evdeki herkes (ve yan ofistekiler) hald\u0131r huldur laptoplarla gelip gidip toplant\u0131lara da\u011f\u0131ld\u0131 yava\u015f yava\u015f. B\u2019nin ve yan ofisin \u015fof\u00f6r\u00fc Sidney me\u015fgul oldu\u011fundan bana bir \u015fof\u00f6r ayarland\u0131, Gana B\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011fi\u2019ne giderek vize ba\u015fvurusu yapmam i\u00e7in. Monrovia\u2019dan sonra Gana\u2019n\u0131n ba\u015fkenti Akra\u2019ya u\u00e7up iki gece orda kalaca\u011f\u0131m, ordan Lagos\u2019a u\u00e7up ayn\u0131 g\u00fcn THY ile d\u00f6n\u00fc\u015fe ge\u00e7ece\u011fim. Gidip gelmemiz belki bir saat s\u00fcrd\u00fc, eve geldim, saatler ge\u00e7ti, sonra Sidney geldi dedi ki \u015fof\u00f6r bekliyor, para ver. Ayol niye ba\u015ftan kimse s\u00f6ylemiyor ki! Adam beklemi\u015f o kadar zaman. Ne kadar vereyim, 5 dolar. Verdik, para geri d\u00f6nd\u00fc, azm\u0131\u015f efendim. \u0130yi hadi 10 dolar verdik. Bu arada Liberya\u2019da bir \u00f6\u011fretmenin ayl\u0131k maa\u015f\u0131 50 dolar m\u0131, 70 dolar m\u0131 ne\u2026<\/p>\n
Sokaklar\u0131 g\u00f6zlemlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum her f\u0131rsatta, Monrovia\u2019dan sokak manzaralar\u0131 elde etmeye: Evler gibi d\u00fckkanlar da \u00e7o\u011funlukla barakac\u0131klardan olu\u015fuyor, bunlar aras\u0131nda bol bol erkek berberleri ve kad\u0131n g\u00fczellik salonlar\u0131, bir de \u201cart&craft center\u201dlar var \u2013 her biri 5-6 metrekare falan bu \u201ccenter\u201dlar\u0131n. A\u00e7\u0131k m\u0131 bilmiyorum ama bir de Modern Ayurvedic & Homeopathic Medicine merkezi var. Kiliseler daha irice barakalar, sadece tabelalar\u0131ndan kilise olduklar\u0131 anla\u015f\u0131labiliyor. Bir de \u201cbusiness center\u201dlar var ki isimleri muhte\u015fem! \u0130sim bulmak epey yarat\u0131c\u0131 bir faaliyet anla\u015f\u0131lan buralarda, baz\u0131 \u00f6rnekler \u015f\u00f6yle: Just in case business center \/ God will provide business center \/ Divine progress business center \/ Feed our lambs public school \/ Mama\u2019s Beauty Salon \/ The Storm is over bar \/ Search for common ground talking drum studio \/ Something for everyone gift shop. Sokakta ya\u015fl\u0131, a\u011fz\u0131 di\u015fsiz bir teyze, m\u00fczik duyunca kafas\u0131nda kurutulmu\u015f bal\u0131k tepsisiyle dans edip oynamaya ba\u015fl\u0131yor g\u00fclerek. Bunun buralarda g\u00f6rece\u011fim nadir keyifli insan manzaralar\u0131ndan biri olaca\u011f\u0131n\u0131 hen\u00fcz bilmiyorum.<\/p>\n
Hayvanlar derseniz: Liberya\u2019da hayvan hayat\u0131 olarak k\u00f6pek var, etrafta sokaklarda sahipli k\u00f6pekler dola\u015f\u0131yor, kimse de (iyi de davranan g\u00f6rmedim ama) k\u00f6t\u00fc davranm\u0131yor. Sadece b\u00fct\u00fcn k\u00f6pekler bizim bildi\u011fimiz boyuttan ufak. Kedi \u00e7ok nadir var. Ah, fare: B para \u00e7ekecek, bankan\u0131n haval\u0131 \u201cprivate banking\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde klimal\u0131 deri koltuklu odada oturuyoruz, bir fare p\u0131t\u0131 p\u0131t\u0131 odan\u0131n kenar\u0131ndan ortaya geldi, etrafa bak\u0131nd\u0131, geri gitti! Benden ba\u015fka da g\u00f6ren olmad\u0131 ne yaz\u0131k ki, yoksa e\u011flenceli olurdu. Tek bir kere sokakta tasmayla gezdirilen bir maymun g\u00f6rd\u00fcm, o da herhalde biz beyazlara pazarlanmak \u00fczere yakalanm\u0131\u015f bir \u00f6rnekti, onun d\u0131\u015f\u0131nda da b\u00fct\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm renk renk, boy boy kertenkeleler oldu. Onlar da baya\u011f\u0131 de\u011fi\u015fik \u015feyler tabii, B, \u201cBaz\u0131lar\u0131 timsah boyunda karde\u015fim!\u201d diye dalga ge\u00e7iyor.<\/p>\n
Yan\u0131ba\u015f\u0131m\u0131zdaki yerle\u015fim biriminde aileler ya\u015f\u0131yor. Her g\u00fcn tepeden, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kattaki dairemizin teras\u0131ndan (B buraya balkon diyor) onlar\u0131 izliyorum. U \u015feklinde dizilmi\u015f, teneke, naylon, ta\u015f, sac vb malzemelerden \u201cin\u015fa edilmi\u015f\u201d barakalar. Ortalar\u0131ndaki alan her g\u00fcn \u00e7ama\u015f\u0131r y\u0131kama, asma ya da serme, yemek pi\u015firme, bula\u015f\u0131k y\u0131kama gibi ev faaliyetlerine sahne oluyor. Bir s\u00fcre foto\u011fraf \u00e7ekiyorum, \u00e7ocuklar\u0131, \u00e7ama\u015f\u0131r y\u0131kayanlar\u0131, sa\u00e7 \u00f6renleri, topra\u011f\u0131 s\u00fcp\u00fcrenleri. Foto\u011fraf \u00e7ekti\u011fimi fark ettiklerinde k\u0131z\u0131yorlar, \u00e7ekmemem i\u00e7in i\u015faretler yap\u0131yorlar.<\/p>\n
\u00c7ama\u015f\u0131rlar\u0131 le\u011fenlerde \u00e7ama\u015f\u0131r tahtas\u0131yla y\u0131k\u0131yorlar, bidonlarla ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f k\u0131ymetli sularla, sonra da asacak yer kalmam\u0131\u015fsa yerlere seriyorlar. Yerler toprak, ta\u015f falan bu arada, ve her t\u00fcr hayvan da geziniyor, toz da var \u2013 yani o \u00e7ama\u015f\u0131r onca zahmetle neden y\u0131kan\u0131r da neden yere serilir, anlam\u0131\u015f de\u011filim, \u0131slak \u0131slak pis yere sereceksen niye y\u0131k\u0131yorsun, y\u0131k\u0131yorsan bir zahmet asacak yer buluver de temiz kurusun\u2026 B Pakistan\u2019da da b\u00f6yle yapt\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi, kuruyup silkelenince temiz oldu\u011funa inan\u0131yorlarm\u0131\u015f.<\/p>\n
Her boydan \u00e7ocuk oynuyor, \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, kavga ediyor, su ta\u015f\u0131yor, bir g\u00fcn, bir g\u00fcn daha b\u00f6yle ya\u015f\u0131yorlar, toprakla tenekelerin aras\u0131nda. Merak ediyorum, peki ya hayalleri var m\u0131? Okumak, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir insan olmak, daha iyi bir yerde ya\u015famak, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 tatile g\u00f6t\u00fcrmek\u2026 Bizi g\u00f6r\u00fcyorlar her g\u00fcn, temiz apartmanlarda, elektrikli hayat\u0131m\u0131z\u0131, arabalar\u0131m\u0131z\u0131, terastan etraf\u0131 seyretti\u011fimizi, bak\u0131\u015flar\u0131nda bir \u00f6zenme bile yok oysa. Anl\u0131yorum ki hayal kurabilmek, isteyebilmek, bir hedefe ula\u015fmay\u0131 arzu etmek, bunlar dahi bir geli\u015fim seviyesi. Bu insanlar hi\u00e7-bir-\u015fey istemiyorlar! Peki onlar\u0131 k\u00f6peklerden, ke\u00e7ilerden, ku\u015flardan ay\u0131ran \u015fey ne o halde? Gelece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnebilme, gelece\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etme olmadan insanla hayvan\u0131n bir fark\u0131 var m\u0131?<\/p>\n
Ak\u015fam\u00fcst\u00fc La Point Hotel\u2019de g\u00fcnbat\u0131m\u0131 i\u00e7kisi i\u00e7meye gidiyoruz B ile. \u015eehrin \u00fc\u00e7, d\u00f6rt otelinden biri. Manzara denize do\u011fru, g\u00fczel, yanda ye\u015filliklerle kapl\u0131 bir yama\u00e7 bile var. Ama otelin hizmet kalitesi \u015f\u00f6yle: Cin tonik istiyorum, tonik koymay\u0131 unutmu\u015flar! Ak\u015fam yeme\u011fimiz de yine bir otelde: Monrovia\u2019n\u0131n en tarih\u00e7esi olan oteli, Mamba Point. E\u011fitim Bakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 ile birlikte konuyla ilgili \u00e7e\u015fitli ki\u015fi ve kurumlar temsil ediliyor yemekte. B, Aleesha, Hugh, Joe, Anthony, Gary, \u0130ngiliz ya\u015fl\u0131ca bir kad\u0131n, Minister Roberts ve ben. Bu gibi toplant\u0131larda art\u0131k \u201ctarafs\u0131z g\u00f6zlemci\u201d olarak tan\u0131t\u0131yorum kendimi. Zaten Liberya\u2019ya sadece gezmeye gelen herhalde tarihteki ilk insan oldu\u011fumdan bakan yard\u0131mc\u0131s\u0131na dahi ilgin\u00e7 geliyorum! Roberts sevimli bir adam, masadaki grubu Fellini\u2019nin 8.5\u2019una benzetiyor, yemek olarak \u201cs\u0131radan tavuk\u201d \u0131smarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor (ni\u00e7in s\u0131radan, diye soruyor birisi, Liberya tavu\u011fu da ondan, diyor).<\/p>\n
***<\/p>\n
G\u00fcn 7:<\/p>\n
Bu sabah da bir \u015fof\u00f6r ayarlan\u0131yor ve bir nevi rehberlik yapan Henry ile Monrovia gezmesine \u00e7\u0131k\u0131yorum. \u00d6nce Broad Street \u00fczerinde National Museum denilen yere gidiyoruz: Bir apartman dairesi kadar ya var, ya yok. Tamam i\u00e7 sava\u015f varm\u0131\u015f 15 sene ama insaf karde\u015fim, bu kadarc\u0131k \u015fey mi kal\u0131r t\u00fcm \u00fclkeden? G\u00f6rd\u00fcklerimiz de en ufak bir fevkaladeli\u011fi olmayan tahta masklar, kaseler falan. Yaz\u0131k. En ufak \u015fehrimizdeki en s\u0131radan m\u00fczeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, eminim bundan zengin, bundan derindir. Harabe haline gelmi\u015f olan zaman\u0131n iktidar partisinin devasa binas\u0131 ya\u011fmalanm\u0131\u015f, hurdaya d\u00f6nm\u00fc\u015f, \u015fimdi deri taklidi koltuk sat\u0131c\u0131lar\u0131na ev sahipli\u011fi yap\u0131yor. Masonic Temple terk edilmi\u015f ama yine de ihti\u015faml\u0131 g\u00fcnler g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc belli \u2013 evet, masonlar Liberya\u2019ya da uzanm\u0131\u015flar zaman\u0131nda! Liberya\u2019ya uzanmay\u0131 ihmal etmemi\u015f uluslararas\u0131 kurulu\u015flar aras\u0131nda Coca Cola, Heineken ve Monrovia\u2019daki \u201cTurkish Liberian School\u201d ile temsil edilen Fethullah G\u00fclen de var.<\/p>\n
Ve sonra Ducor Hotel! Bildi\u011fimiz Intercontinental zincirinin otellerindenmi\u015f Ducor, \u015fehrin tepesinde tropik a\u011fa\u00e7lar aras\u0131nda, d\u00f6rt yandan denize bakan harika bir konumda, l\u00fcks bir otel. Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda \u00e7ok h\u0131rpalanm\u0131\u015f, \u00f6ncesinde mi, s\u0131ras\u0131nda m\u0131 bilmiyorum kapanm\u0131\u015f. Sava\u015f bitince de on bin kadar Liberyal\u0131 (geri gelen m\u00fclteciler, evsiz kalanlar, k\u0131rsaldan gelenler vb) buraya yerle\u015fmi\u015f, sekiz katl\u0131 bu otele. \u015eu anda kap\u0131 ve \u00e7er\u00e7eveleri s\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f, mermerlerinin aras\u0131n\u0131 otlar b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f, ya\u011fmur sular\u0131n\u0131n kaplad\u0131\u011f\u0131 salonda birka\u00e7 sene \u00f6ncesine kadar Monrovia\u2019n\u0131n ileri gelenlerinin smokinler ve topuklu pabu\u00e7larla dans etti\u011fine inanmak zor. Akl\u0131ma Edip Cansever\u2019in Oteller Kenti d\u00fc\u015f\u00fcyor, o terk edilmi\u015f tenis kortu ve havada as\u0131l\u0131 kalm\u0131\u015f tenis topu\u2026 Ducor Intercontinental, \u00e7ok etkileyici.<\/p>\n
Otelin g\u00fcvenlik g\u00f6revlisi Moses bizi kilitli kap\u0131lardan ge\u00e7irerek sekiz kat merdivende bize yol g\u00f6steriyor. 1974\u2019ten bu yana burda \u00e7al\u0131\u015fmaktaym\u0131\u015f, yani l\u00fcks otelden i\u015fgal g\u00fcnlerine, \u015fimdi de terk edilmi\u015f harabe haline dek. Konu\u015fmakla ortalama Liberyal\u0131\u2019dan daha ilgili: Bu k\u0131sa tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131m\u0131zda sekiz k\u0131z\u0131, bir de o\u011flu oldu\u011funu \u00f6\u011frenebiliyorum. \u201cO\u011flan\u0131 bulana kadar m\u0131 denedin?\u201d diyorum, yo, o\u011flan ortalardaym\u0131\u015f. \u0130yi futbol tak\u0131m\u0131 kurulur, diye latife ediyorum. Yok, diyor, b\u00fct\u00fcn k\u0131zlar\u0131m okuyor, en b\u00fcy\u00fckleri \u00fcniversitedeymi\u015f hatta. \u00dclkede iki ya da \u00fc\u00e7 \u00fcniversite ayakta kalm\u0131\u015f halen.<\/p>\n
Gezecek ba\u015fka bir yer yok Monrovia\u2019da, Henry ile yemek yedikten sonra ayr\u0131l\u0131yoruz \u2013 ha, bir de bana Liberya usul\u00fc el s\u0131k\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6\u011frettikten sonra: Normal el s\u0131k\u0131\u015fman\u0131n ard\u0131ndan, yani eller ayr\u0131l\u0131rken parmaklar\u0131 \u015faklat\u0131yoruz. \u00d6zellikle ba\u015fkent d\u0131\u015f\u0131ndaki yerlerde \u00e7ok \u00f6nemliymi\u015f. (Liberya usul\u00fc el s\u0131k\u0131\u015f\u0131yorum diye beni Liberyal\u0131 sanacak de\u011filler ya, diye ge\u00e7iyor akl\u0131mdan bir yandan\u2026)<\/p>\n
UN Drive \u00fczerindeki baraka \/ d\u00fckkanlar\u0131n etraf\u0131nda gezip, pazarl\u0131ktan s\u0131k\u0131lana kadar al\u0131\u015fveri\u015f yap\u0131yorum. \u00c7ok bay\u0131ld\u0131\u011f\u0131m pek bir \u015fey yok ama ald\u0131\u011f\u0131m birka\u00e7 par\u00e7a ho\u015f; evde Aleesha\u2019ya sergiliyorum. Aleesha bir e\u011fitim uzman\u0131 imi\u015f, New Yorklu, benim ya\u015flarda, zenci, iri yar\u0131 bir kad\u0131n. (Zenci demeye bug\u00fcnlerde m\u00fcsaade var m\u0131?) Bu i\u015f sebebiyle yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte Londra\u2019ya ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f, daha \u00f6nceyse iki\u015fer y\u0131l Kenya\u2019da ve Tanzanya\u2019da ya\u015fam\u0131\u015f, hatta Thabit ile Swahili dilinde konu\u015fuyorlar.<\/p>\n
Laf laf\u0131 a\u00e7\u0131yor, Aleesha ile \u015eirince\u2019nin ve Jamaica\u2019n\u0131n \u00f6zel enerjilerinden \u201cBu Liberya\u2019n\u0131n i\u015fi zor be abla\u201dya kadar uzan\u0131yoruz, insanlar\u0131n ne inan\u0131lmaz \u015feyler ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan konu\u015fuyoruz\u2026 \u015eof\u00f6r\u00fcm\u00fcz Sidney bir ara, radyoda \u00e7alan bir \u015fark\u0131dan i\u00e7lenmi\u015f de anlatm\u0131\u015f: \u0130\u00e7 sava\u015fta bir g\u00fcn evinden esir al\u0131nm\u0131\u015f, ondan \u00f6nceki 25 ki\u015fiyi vurmu\u015flar, tam s\u0131ra ona geldi\u011finde aralar\u0131nda daha \u00f6nce iyilik etti\u011fi birisi Sidney\u2019i tan\u0131m\u0131\u015f, \u00f6nce infaza mola vermi\u015fler, sonra ka\u00e7mas\u0131na f\u0131rsat yaratm\u0131\u015f. Sidney ka\u00e7m\u0131\u015f ama o arada onun \u2013do\u011fal olarak\u2013 \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f oldu\u011funa inanan ailesi evlerinden \u00e7\u0131k\u0131p yollara d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f. \u0130ki ay kadar y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fler g\u00fcvenli bir yere varmak i\u00e7in. Sidney\u2019in onlarla tekrar bulu\u015fmas\u0131 bir seneyi bulmu\u015f. \u015eark\u0131 bu i\u015fin hangi a\u015famas\u0131ndayd\u0131, bak\u0131n onu unuttum \u015fimdi, hat\u0131r\u0131n\u0131z i\u00e7in uydurmayay\u0131m ama bu k\u00f6t\u00fc zamanlardan birinde bu \u015fark\u0131y\u0131 duyuyormu\u015f hep, \u015fimdi de duydu\u011funda h\u00fcz\u00fcnlenirmi\u015f o g\u00fcnleri hat\u0131rlay\u0131p.<\/p>\n
Ak\u015fam Monrovia\u2019n\u0131n g\u00f6rmedi\u011fim son otelini de g\u00f6r\u00fcyorum: Krystal Oceanview Hotel\u2019de E\u011fitim Bakan\u0131, iki m\u00fcste\u015far\u0131 ve b\u00fcy\u00fck ekipleriyle yemek yiyoruz. A\u00e7\u0131k b\u00fcfe a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, k\u0131sac\u0131k boylu Bakan Kortu\u2019nun esprisi: \u201cBoy s\u0131ras\u0131yla yemek alal\u0131m!\u201d Bu ak\u015fam da i\u015f konu\u015facaklar\u0131 korkusuyla evde kalmay\u0131 tercih edecektim ama iyi ki gelmi\u015fim, hem pek i\u015f konu\u015fulmuyor, hem de yine yeni insanlarla tan\u0131\u015f\u0131yor, sohbet ediyorum: Liberyal\u0131 Anthony B ile birlikte \u00e7al\u0131\u015f\u0131yormu\u015f bakanl\u0131kta. Kar\u0131s\u0131 terziymi\u015f, onun k\u0131yafetlerini de kar\u0131s\u0131 dikermi\u015f. B \u201cBu \u00fcst\u00fcndekinden daha \u015f\u0131k \u015feyler oluyor genelde!\u201d diye de latife etti. Anthony i\u00e7 sava\u015fta ailesiyle Gana\u2019ya gitmi\u015f, orda m\u00fclteci kamplar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015flar senelerce. Sava\u015f bitince e\u015fiyle kendisi geri d\u00f6nm\u00fc\u015fler, ama \u00e7ocuklar\u0131 orda okula ba\u015flad\u0131klar\u0131 i\u00e7in hen\u00fcz b\u00fcy\u00fckanneleriyle ordaym\u0131\u015f. Ertesi sabah kar\u0131s\u0131yla, \u015fu \u00e7ok istedi\u011fim Afrika k\u0131yafeti i\u00e7in g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere randevula\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n
Yemekte Amerikal\u0131 Anthony yine al\u0131yor saz\u0131 eline: Masada \u00c7in\u2019de okumaktan yeni d\u00f6nen bir Liberyal\u0131 var, o vesileyle ba\u015fl\u0131yor Anthony\u2019nin 1980\u2019lerde \u00c7in, 1970\u2019lerde Nikaragua, 1990\u2019larda Tanzanya gibi 80 g\u00fcnde devrialem maceralar\u0131! B birine dert yan\u0131yordu, yahu her lafta bu Anthony ba\u015fl\u0131yor \u201cWhen I was in Bangladesh, when I was in Bolivia,\u201d falan, adam\u0131n an\u0131lar\u0131n\u0131 dinlemekten i\u015f yapam\u0131yoruz diye\u2026 Benim \u015fikayetim yok, ben her seferinde \u201cPeki orda ne yap\u0131yordun?\u201d diye atlayarak ser\u00fcvenleri a\u011fz\u0131 a\u00e7\u0131k dinleyenlerdenim. Chicago\u2019luymu\u015f ama 30 seneden beri orda ya\u015famam\u0131\u015f \u2013 ki bu hesaba g\u00f6re kabaca re\u015fit oldu\u011fundan beri demek oluyor.<\/p>\n
Yemek bitmi\u015f, herkes a\u011f\u0131r a\u011f\u0131r vedala\u015f\u0131rken masadakilerden ya\u015fl\u0131ca bir adam yan\u0131ma geliyor, \u201cKusura bakmay\u0131n, tan\u0131\u015famad\u0131k,\u201d diyerek kendini tan\u0131t\u0131yor. British Midlands\u2019dan (yani \u0130ngiliz) Keith e\u011fitim bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in s\u00fcreli olarak Liberya\u2019daym\u0131\u015f. \u00d6nceki y\u0131llarda o da bu insanlar\u0131n \u00e7o\u011fu gibi d\u00fcnyan\u0131n \u00e7e\u015fitli \u00fccra yerlerinde ya\u015fam\u0131\u015f, \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, \u015fimdi herhalde bir nevi emeklilik misali sadece k\u0131sa s\u00fcreli dan\u0131\u015fmanl\u0131k gibi i\u015flerle ilgileniyormu\u015f. Galiba uluslararas\u0131 yard\u0131m \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun akl\u0131nda b\u00f6yle bir \u015feyler var. Zaten genel anlamda do\u011frusu da bu: Yani her an ellerinden tutmak veya onlar\u0131n i\u015flerini yapmak yerine yerlilere kendi bal\u0131klar\u0131n\u0131 tutmay\u0131 \u00f6\u011fretme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131.<\/p>\n
IMGP0653<\/p>\n
G\u00fcn 8:<\/p>\n
Bug\u00fcn parti g\u00fcn\u00fc: B bey expat camias\u0131ndan on be\u015f kadar ki\u015fiyi T\u00fcrk yeme\u011fine davet etti, bamyay\u0131, k\u00f6fteyi falan da kendisinin yapaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi ama kendisi \u00e7ok me\u015fgul! Dolay\u0131s\u0131yla Jackie ile ben sabahtan ba\u015flad\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmaya. Yahu hayat\u0131mda bamya yemedim, \u015fimdi B\u2019nin tarifiyle zeytinya\u011fl\u0131 bamya yapmam gerek, i\u015fe bak\u0131n! Sabahtan Sidney ile Benson Street\u2019e gidip birka\u00e7 sokak sebzecimizi geziyoruz ve beklenmedik son dakika golleri at\u0131yoruz: Patl\u0131can buldum! B\u00f6ylece men\u00fcye domates soslu patl\u0131can k\u0131zartma eklendi.<\/p>\n
Zaten g\u00fcnlerdir buldu\u011fumuz yerlerden toplanan malzemeleri evde biriktirmekteydik: Maydanozlu k\u00f6fte, \u00e7oban salata, yo\u011furtlu kabak-havu\u00e7 kavurma, pirin\u00e7li yo\u011furt \u00e7orbas\u0131 ve irmik helvas\u0131 i\u00e7in gerekli malzemeler vard\u0131. Evet yo\u011furt denilen \u015fey krema k\u0131vam\u0131ndayd\u0131 ve bulgur pilav\u0131 yapmak i\u00e7in iri bulgur bulunamad\u0131 ama genel olarak T\u00fcrk mutfa\u011f\u0131n\u0131 and\u0131ran bir sofra oldu diyebiliriz\u2026 B yo\u011furdun k\u0131vam\u0131n\u0131 hat\u0131rlamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in (!) L\u00fcbnan yo\u011furtlar\u0131n\u0131n bu ac\u0131kl\u0131 durumunu yad\u0131rgam\u0131yor tabii. Kendisinin ve hatta annesinin k\u00f6fte yapmay\u0131 bilmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fil. Ha, bir de ben \u00f6l\u00fclerin ard\u0131ndan irmik helvas\u0131 kavrulmas\u0131 rit\u00fcelini yabanc\u0131 arkada\u015flara anlat\u0131rken bunu da ilk kez duydu\u011funu s\u00f6ylemez mi! \u00c7ocuklu\u011fundan beri tan\u0131masam Zimbabwe\u2019de b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcne kanaat getirece\u011fim\u2026<\/p>\n
Jackie bana \u00e7ok g\u00fczel yamakl\u0131k yap\u0131yor, so\u011fanlar\u0131 do\u011fruyor, kabaklar\u0131 rendeliyor, bir de bu T\u00fcrk yemekleri ne menem \u015feylermi\u015f diye benim pi\u015firmemi izliyor, sonra tatlar\u0131na bak\u0131yor. Be\u011fendi de. (B Jackie\u2019ye, T\u00fcrk yemeklerini yapmay\u0131 \u00f6\u011frenirse zam verece\u011fini s\u00f6yledi; belki ilgisi ondan!) B\u00fct\u00fcn g\u00fcn birlikte \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z neticesinde 35 ya\u015f\u0131nda oldu\u011funu, evli ve iki \u00e7ocuklu oldu\u011funu, ba\u015fka \u00e7ocuk istemedi\u011fini benimle payla\u015f\u0131yor nihayet.<\/p>\n
Yemekler pi\u015fip ta\u015ft\u0131ktan sonra, dinlenme yerine de ge\u00e7mesi niyetiyle kuaf\u00f6re gidiyorum: sa\u00e7\u0131m\u0131 \u00f6rd\u00fcrmeye. B inanam\u0131yor sa\u00e7lar\u0131m\u0131 Liberyal\u0131 kuaf\u00f6rlere teslim etmeme, o k\u0131ymetli sa\u00e7lar\u0131n\u0131 kendi kesiyormu\u015f. Ne yapabilirler ki? Tamam kuaf\u00f6r d\u00fckkanlar\u0131 harika de\u011fil, belki \u015e\u0131rnak\u2019taki bir kuaf\u00f6r gibi ama sa\u00e7 y\u0131kama yerleri Diba\u2019dan falan daha rahat bir kere! Sa\u00e7lar\u0131m\u0131n \u00f6r\u00fclmesi iki saate yak\u0131n s\u00fcr\u00fcyor ama bu esnada d\u00fckkanda geyik yapan k\u0131zl\u0131 erkekli 6-7 gen\u00e7ten bir tanesi bile benimle ilgilenmiyor. Hatta sa\u00e7\u0131m\u0131 \u00f6ren k\u0131z bile daha \u00e7ok cikletini \u00e7i\u011fneyerek etraf\u0131na bak\u0131n\u0131yor. Neyse! Sonu\u00e7ta sa\u00e7\u0131m \u015firin oldu ama kafa derimi hissedemiyorum, ba\u015f\u0131mdaki a\u011fr\u0131 gen\u00e7lerin \u015famatas\u0131ndan m\u0131 yoksa kafamdaki \u00f6rg\u00fclerin s\u0131k\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan m\u0131 bilmiyorum\u2026<\/p>\n
Ak\u015fam partimiz pek ho\u015f, gelenleri saymaya \u00e7al\u0131\u015fay\u0131m: Sarah & \u015eemso, Rabih & Jessica, Marti, Mitra, Fay, Martha & Thabit, Chris, birka\u00e7 expat daha, bir de u\u00e7aklar\u0131 iptal edilip havaalan\u0131ndan d\u00f6nen Aleesha ile Hugh! Onlar ad\u0131na deh\u015fete d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcm ama anla\u015f\u0131lan buralarda s\u0131k rastlanan bir olaym\u0131\u015f. Neyse, en az\u0131ndan merak ettikleri yeme\u011fe yeti\u015ftiler\u2026 Yemek sonras\u0131, B yemekler i\u00e7in bana te\u015fekk\u00fcr ederek kadeh kald\u0131rd\u0131ktan sonra ben de i\u00e7imden gelerek bir kadeh kald\u0131rmak istiyorum; dediklerim \u015fu mealde: \u201cBuraya gelene kadar asosyal olarak nitelenirdim; yeni yerlere gitmeye, yeni insanlarla tan\u0131\u015fmaya \u00e7ok merakl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in. Ama \u015fimdi burda bu kadar ilgin\u00e7 insanlarla tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131mda sorunun bende de\u011fil insanlarda oldu\u011funu anl\u0131yorum. O kadar ilgi \u00e7ekici i\u015fler yapan, o kadar s\u0131rad\u0131\u015f\u0131 insanlar tan\u0131d\u0131m ki burda kendimi bir anda son derece sosyal halde buldum. Bunun i\u00e7in size ve bana evini a\u00e7arak bu f\u0131rsat\u0131 yaratan B\u2019ye te\u015fekk\u00fcr ederim.\u201d<\/p>\n
Bu arada g\u00fcnlerdir B\u2019nin bloguna bir giri\u015f yazmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Monrovia\u2019daki g\u00fcnlerimin sonlar\u0131na do\u011fru, ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131n tortusu olarak a\u015fa\u011f\u0131daki d\u00fc\u015f\u00fcnceler yava\u015f yava\u015f s\u00fcz\u00fcl\u00fcp s\u0131z\u0131yorlar klavyeye (tabii blog giri\u015fi oldu\u011fundan T\u00fcrk\u00e7e karakterler yok):<\/p>\n
Sirince \u2013 Izmir \u2013 Istanbul \u2013 Lagos \u2013 Monrovia \u2013 Ganta \u2013 Monrovia \u2013 Akra \u2013 Lagos \u2013 Istanbul \u2013 Izmir \u2013 Sirince hattindan g\u00fcnl\u00fcge d\u00fcsen kelimeler<\/p>\n
24 Kasim 2007,\u00a0 23:47, Monrovia<\/p>\n
\u201cManyak yahu, hak\u2019katen geldi!\u201d Monrovia\u2019da karsilastigim ilk c\u00fcmle aslinda \u00f6zetliyor her seyi. C\u00f6lde Cay, Babil, Casablanca, Misyon, \u0130ngiliz Hasta, her biri sirayla, bir arada, alt alta, \u00fcst \u00fcste aklima \u00fcs\u00fcs\u00fcyor, 1950\u2019lerde T\u00fcrkiye\u2019de seyahat eden yabancilarin hikayeleri. C\u00fcnk\u00fc havaalaninda \u00f6teki, bu diyarda g\u00f6revli beyazlar bana d\u00f6n\u00fcp, \u201cPeki sen ne ariyorsun burda?!\u201d diyorlar. Bir seyler geveliyorum. Gercekten, burda ne ariyorum?<\/p>\n
Kaderi, insani bulur. Burda, ne g\u00f6rmem, ne yasamam gerekiyorsa onu ariyorum. Bundan, cok dramatik ve b\u00fcy\u00fck bir anlam cikarmaya gerek yok. Ufak, tefek, olumlu, olumsuz cesitli anlamciklar cikiyor devamli: Sefaleti, yoksullugu, yoklugu g\u00f6r\u00fcyorum. K\u00fcllerinden bir \u00fclke yaratmanin ne menem bir is olduguna tanik oluyorum. Yapmadiklarimla, yapmamis olmaktan utandiklarimla y\u00fczlesiyorum. \u201c\u00dcc\u00fcnc\u00fc d\u00fcnya\u201dnin gercekte ne oldugunu anliyorum. \u00dclkemin (1) \u0130stiklal Savasi\u2019ndan 1980\u2019lere, (2) 1980\u2019lerden bug\u00fcne ne mucizevi bir kalkinma yasadigini kavriyorum. Y\u00fczeysele ne kadar bagimli bir insan oldugumun farkina variyorum. Kendimle basbasa kaliyor, kendime yaklasiyorum.<\/p>\n
Burada m\u00fccadele, g\u00fcnl\u00fck yasamin adi. Refah ise s\u00f6zl\u00fcklerde yok. Filmlerde g\u00f6rd\u00fcg\u00fcm\u00fcz, uzaklardan duydugumuz \u201cAfrika\u2019da aclari doyurmak\u201d buymus demek: Bunca kafasi calisan, y\u00fcksek nitelikli, parlak insan huzurlu evlerini, tikabasa dolu buzdolaplarini, sicak soguk devamli akan sularini birakip, otoyollari, alisveris merkezlerini, son model d\u00f6senmis g\u00fcvenli ofisleri unutup buralara geliyor, gazete yazarlari arasindaki abes polemiklerden, futbol takimlarinin sansasyonel transferlerinden, yeni acilacak lokantalardan, son t\u00fcretilen zayiflama rejiminden, saclarini nasil kestireceginden, sevgilisinin s\u00fcrpriz dogum g\u00fcn\u00fcn\u00fc nasil planlayacagindan ve g\u00fcndelik hayatimizin bin bir siradan elementinden feragat ediyor, baska, bambaska bir hayat yasiyormus. Bunlar, sanirim baska t\u00fcr bir insan!<\/p>\n
\u0130ngiliz Martha, Tanzanyali Thabit, Finli Kristina, karisik orijinli Mitra, Ugandali Robert, Amerikali Anthony, Kuzey \u0130rlandali Fay, New Yorklu Aleesha, G\u00fcney Afrikali Hugh, Fransiz Kanadali Caroline, Bosnali Semso, Brezilyali Julia, Koreli Amerikali Lisa, \u0130svecli Anika, Macar Peter ve daha niceleri\u2026 \u201cCouldn\u2019t save the world today!\u201d Eh, en azindan denediniz\u2026 Kimliklerinizi, egolarinizi, yargilarinizi, y\u00fczeyselliklerinizi bir kenara birakip, modern hayatin burnunuza dayadiklarini g\u00f6rmezlikten gelip, her seye ragmen bir g\u00fcn daha m\u00fccadele ettiniz bu zorlu \u00fclkede, bu sifir noktasindaki insanlarla. \u00d6n\u00fcn\u00fczde saygiyla egiliyorum!<\/p>\n
Dikkat: \u0130lk feci 24 saatimden sonra Afrika\u2019da zafer haftam\u0131 tamamlad\u0131m, hatta sekizinci g\u00fcn\u00fcm\u00fc! Yar\u0131n yola \u00e7\u0131k\u0131yoruz, \u00fclkenin derinliklerine, Ganta\u2019ya do\u011fru: B\u2019nin arkada\u015f\u0131, IRC\u2019den Lisa bizi bekliyor, ya\u011fmur ormanlar\u0131, Liberya k\u00f6yleri ve okullar\u0131 gibi. B\u2019nin de buralara ilk gidi\u015fi. \u015eof\u00f6rl\u00fc cipimizle be\u015f saat kadar yol gidece\u011fiz, Sidney bizi Ganta\u2019da b\u0131rak\u0131p Monrovia\u2019ya d\u00f6necek, biz de bir sonraki g\u00fcn Lisa ve onun \u015fof\u00f6rl\u00fc cipiyle birlikte \u015fehre d\u00f6nece\u011fiz. \u015eehir b\u00f6yleydi, bakal\u0131m k\u0131rsalda neler var?<\/p>\n
***<\/p>\n
IMGP0636<\/p>\n
G\u00fcn 9:<\/p>\n
Monrovia\u2019dan \u00e7\u0131k\u0131p Ganta yolunda s\u0131rayla Congotown, Peasantville, Kakata, Totota, Batala, Gbarnga\u2019y\u0131 ge\u00e7iyoruz. Yollar, nas\u0131l desem, \u015faka gibi! Asfalt yolda gidiyoruz mesela, bir anda yolun d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc kaplayan bir krater \u00e7\u0131kabiliyor \u00f6n\u00fcm\u00fcze. Ya da yolun devam\u0131 olan k\u00f6pr\u00fc a\u015fa\u011f\u0131da nehir sular\u0131na kar\u0131\u015fm\u0131\u015f halde bize bak\u0131yor, biz de dev cipimizle yandaki iki metrelik baypastan ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. \u015eehirleraras\u0131 yollarda birinci, ikinci vitesle gitti\u011finizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn!<\/p>\n
Yolun bir ilgin\u00e7li\u011fi de di\u011fer ara\u00e7lar. Bir UN gibi yard\u0131m g\u00f6revlilerinin bir kilometre \u00f6teden ay\u0131rt edilen klasik arabalar\u0131 var: b\u00fcy\u00fck, beyaz, d\u00f6rt \u00e7eker, bol telsiz antenli. Bir de yerli ara\u00e7lar: ya t\u0131kabasa dolu, yerlere yap\u0131\u015fm\u0131\u015f sar\u0131 taksi g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u00fc dolmu\u015flar, ya da yine t\u0131kabasa dolu kamyon, kamyonetler. \u0130nsanlar kelimenin tam anlam\u0131yla sark\u0131yorlar ara\u00e7lardan \u2013 ve bu, bahsetti\u011fim gibi sars\u0131c\u0131 bir \u015fehirleraras\u0131 yolda. Bir de ara\u00e7lar\u0131n \u00f6nlerinde ya da arkalar\u0131nda \u00e7o\u011fu dini anlaml\u0131 yaz\u0131lar var: \u201cOnly Jesus, father son, in God we trust, only God knows, Jesus never fail, God time is best, ocean never dry\u201d en pop\u00fclerlerinden. Bizim yaz\u0131lara benzeyenler de yok de\u011fil: \u201cno food for lazy man, city boy, no job no respect\u201d.<\/p>\n
B\u2019nin \u201c\u0130\u015fler nas\u0131l yenge?\u201d, sorusuna cevaben 250 kilometrelik yoldaki tek mola yerinin sahibi olan kad\u0131n \u201cSmall small,\u201d diyor. Liberya \u0130ngilizcesi sadece aksanlarda de\u011fil, bu gibi deyimlerde de farkl\u0131 \u2013 ilk geldi\u011fim ak\u015fam ikram edilen i\u00e7kiden az istedi\u011fimde, Sarah \u201cBurda bunun i\u00e7in \u2018small small\u2019 deriz,\u201d demi\u015fti. (Daha sonra Monrovia havaalan\u0131nda bir adam da, \u201cCan I talk to you small?\u201d diye yan\u0131ma yana\u015facakt\u0131 (Sizinle biraz konu\u015fabilir miyim?), ama d\u00f6n\u00fc\u015f an\u0131lar\u0131m\u0131 h\u00e2l\u00e2 unutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum!) Mola yerindeki k\u0131zlardan biri d\u00f6vmeme iltifat ediyor, \u00f6teki benimle foto\u011fraf \u00e7ektirmeyi kabul ediyor, dijital ekranda onun foto\u011fraf\u0131n\u0131 g\u00f6ren birincisi de bu sefer foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekmemizi istiyor.<\/p>\n
Ganta\u2019daki IRC mekan\u0131na vard\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yorgun ama g\u00fclery\u00fczl\u00fc bir Lisa bizi kar\u015f\u0131l\u0131yor. 29 ya\u015f\u0131ndaki Lisa\u2019n\u0131n annesi Koreli, babas\u0131 Amerikal\u0131, evi North Carolina\u2019da. Liberya\u2019ya gelmeden \u00f6nce iki y\u0131l Kamerun\u2019da bir k\u00f6yde ya\u015fam\u0131\u015f, yan\u0131lm\u0131yorsam Peace Corps ile, yine e\u011fitimle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015f orda. Liberya\u2019n\u0131n ba\u015fkentini g\u00f6rd\u00fckten sonra Kamerun\u2019un bir k\u00f6y\u00fcn\u00fc tahayy\u00fcl etmek istemiyorum! Niye Afrika diye soruyorum Lisa\u2019ya, d\u00fcnyan\u0131n yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan b\u00f6lgeleri aras\u0131ndan ni\u00e7in buras\u0131? Di\u011ferlerine bir g\u00fcn mutlaka gezmeye gidebilece\u011fimi biliyordum, dedi, Afrika\u2019da ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bulunma f\u0131rsat\u0131m olmazd\u0131. \u0130lk olarak Kamerun\u2019dan evine d\u00f6nd\u00fcktan sonra ise bir daha Afrika laf\u0131n\u0131 duymak istemeyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyormu\u015f ama bir s\u00fcre ge\u00e7ince Afrika, bizim deyimimizle, burnunda t\u00fctmeye ba\u015flam\u0131\u015f! Liberya\u2019ya gelince de ayn\u0131 a\u015fk-nefret ili\u015fkisi devam etmi\u015f. \u201cMaladie d\u2019Afrique\u201d denirmi\u015f buna, Afrika\u2019ya bir gelen, bu k\u0131tay\u0131 bir g\u00f6ren bir daha gelmeden duramazm\u0131\u015f\u2026 Vallahi ben dahi bir daha gidecek olursam Bat\u0131 Afrika\u2019ya, bu hastal\u0131\u011fa inan\u0131n derim!<\/p>\n
Ganta\u2019da tabii ba\u015fkentteki gibi b\u00fcy\u00fck bir expat toplumu falan yok, zavall\u0131 Lisa iki, \u00fc\u00e7 arkada\u015f\u0131yla idare etmek zorunda. Oraya gideli zaten hen\u00fcz birka\u00e7 hafta olmu\u015f, daha \u00f6nce Monrovia\u2019da ve ba\u015fka b\u00f6lgelerde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yormu\u015f. Ak\u015fam yeme\u011fe k\u00f6y\u00fcn i\u00e7inden y\u00fcr\u00fcyerek gittik \u2013 Ganta\u2019ya k\u0131smetmi\u015f, hayat\u0131mda ilk defa ate\u015fb\u00f6ce\u011fi g\u00f6rd\u00fcm! Yerliler karanl\u0131kta, arada bir gelen araba \u0131\u015f\u0131klar\u0131nda ve tek t\u00fck gaz lambalar\u0131nda rutin bir ak\u015fam ge\u00e7iriyorlard\u0131. Sokak lambas\u0131 olan yerlerde zaten manzara hep ayn\u0131, ak\u015famlar\u0131 \u00e7ocuklar defterlerini al\u0131p sokak lambalar\u0131n\u0131n alt\u0131nda \u00f6devlerini yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ganta\u2019n\u0131n (san\u0131r\u0131m tek) lokantas\u0131nda olan her yemekten birer tabak istedik payla\u015fmak \u00fczere, bir \u015fi\u015fe de b\u00fcy\u00fck su. Birer bo\u015f tabak ve birer barda\u011f\u0131 almam\u0131z daha zor oldu, eleman hep birer birer getirdi, tabii burda herkes ayr\u0131 bardaktan i\u00e7miyor, ayr\u0131 taba\u011fa ihtiya\u00e7 duymuyor ya.<\/p>\n
Lisa tam bana g\u00f6re, sorular soran, cevaplar arayan, a\u00e7\u0131klamalar yapan bir k\u0131z. Yetersiz beslenmeden \u00f6len Afrikal\u0131 \u00e7ocuklar\u0131n \u015fi\u015f kar\u0131nlar\u0131n\u0131n sebebini anlatt\u0131 yemekte: \u201ccasava\u201d! Patatesgillerden \u201ccasava\u201d buralarda \u00e7ok bol bulunan, besin de\u011feri olmayan ama tokluk hissi yaratan, g\u00f6bekleri \u015fi\u015firen bir sebze. Hem yap\u0131l\u0131\u015f\u0131 da zor ve zahmetli, yanl\u0131\u015f hat\u0131rlam\u0131yorsam \u00f6nce kurutuluyor, sonra ezilip toz haline getiriliyor, suyla kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p hamur yap\u0131l\u0131yor ve sonra ha\u015flan\u0131yor. Tad\u0131 tuzu da yok ayr\u0131ca, yan\u0131nda neyle yenirse onun tad\u0131n\u0131 al\u0131yor. Lisa al\u0131\u015fm\u0131\u015f art\u0131k, \u201ccasava\u201dy\u0131 afiyetle o yerken ben ac\u0131l\u0131 \u201cjollof rice\u201d, biftekli sulu bir yemek ve sade pilavla karn\u0131m\u0131 doyurdum.<\/p>\n
Eleman\u0131n (neyse ki yemekten sonra) masay\u0131 sildi\u011fi bezi de\u011fil bir lokantaya, araban\u0131z\u0131n bagaj\u0131na bile sokmazs\u0131n\u0131z bu arada. Etrafta herkes bizi izliyor, k\u00f6yl\u00fc \u00e7ocuklar onlara bir \u015fey verir miyiz diye bekle\u015fiyor\u2026 Lisa yar\u0131n okullardan sonra istersek hastane de gezebilece\u011fimizi, ama ger\u00e7ekten \u00fcz\u00fcc\u00fc oldu\u011funu s\u00f6yledi, \u201c\u015eekerim, bana g\u00f6re bu lokanta bile \u00fcz\u00fcc\u00fc!\u201d dedim\u2026 Hastane gezmek b\u00f6ylece g\u00fcndemden d\u00fc\u015ft\u00fc. Lisa g\u00fcvenlik nedeniyle yan\u0131nda ta\u015f\u0131mas\u0131 mecburi olan telsiziyle araba istedi (bu telsizler de, arabalar da \u00e7ok haval\u0131!) ve k\u00f6ydeki evimize d\u00f6nd\u00fck.<\/p>\n
G\u00fcn 10:<\/p>\n
Sabah erken Ganta\u2019dan \u00e7\u0131k\u0131yoruz, biraz daha kuzeydeki Sanniquellie\u2019ye gitmek \u00fczere. Ganta\u2019da ge\u00e7ti\u011fimiz yerlerde herkes bize el sallayarak selam veriyor, sadece beyaz olmam\u0131z hasebiyle. Yan\u0131ndan ge\u00e7erken ya\u015fl\u0131 bir kad\u0131n \u201cHello, give me money,\u201d diyor, bir okul \u00e7ocu\u011fu, \u201cHello stupid\u2026\u201d Ya\u015fas\u0131n Amerikan yard\u0131m\u0131!<\/p>\n
Yol beklendi\u011fi kadar korkun\u00e7 de\u011fil, ya\u011fmur mevsiminin \u00fcst\u00fcnden biraz ge\u00e7mi\u015f oldu\u011fu i\u00e7in az da olsa toparlanm\u0131\u015f anla\u015f\u0131lan. Lisa ge\u00e7ti\u011fimiz aylarda bu yollarda ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00e7ilelerden baz\u0131lar\u0131n\u0131 anlat\u0131yor. Yollar\u0131n toprak olmas\u0131n\u0131n ve zaten tropik ya\u011fmurlarda k\u00f6t\u00fc bir hal almas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, daha da sinir bozucu olan yerlilerin geceleri k\u00f6t\u00fc yerleri daha da kazarak ve su d\u00f6kerek durumu i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz hale getirmesi. Sonra g\u00fcnd\u00fczleri de ya baypas yol a\u00e7arak, ya da yolda saplananlara yard\u0131m ederek para kesiyorlar; bu da b\u00f6yle bir kazan\u00e7 kap\u0131s\u0131! Yol \u00fcst\u00fcndeki k\u00f6pr\u00fclerden biri y\u0131k\u0131l\u0131p ula\u015f\u0131m kesildi\u011finde, her iki y\u00f6nden ciplerle gelindi\u011fini ve yer de\u011fi\u015ftirmesi gereken IRC g\u00f6revlilerinin y\u0131k\u0131k k\u00f6pr\u00fc etraf\u0131ndan ge\u00e7erek ara\u00e7 de\u011fi\u015ftirdi\u011fini anlat\u0131yor Lisa.<\/p>\n
IRC\u2019nin destekledi\u011fi okullar\u0131n \u00e7o\u011fu Sanniquellie\u2019de, hem g\u00fczel bir yerle\u015fim birimleri ve misafirhaneleri varm\u0131\u015f, gece burda kalaca\u011f\u0131z. S\u0131rayla \u00fc\u00e7 okul geziyoruz, ilkokul ve ortaokullar. \u00c7ocuklar m\u00fcthi\u015f bir heyecanla \u00fczerimize \u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcyorlar, \u00f6zellikle de daha \u00f6nce de ziyaretlerine gelen ve kendileriyle yak\u0131ndan ilgilenen Lisa\u2019n\u0131n tabii. Hepsinin elini s\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum, diyor Lisa, \u00e7\u00fcnk\u00fc beyaz oldu\u011fumuz i\u00e7in \u00e7ok hevesliler buna, sonras\u0131nda da ellerine bak\u0131yorlar beyazl\u0131k bula\u015ft\u0131 m\u0131 diye! Ben onun kadar s\u0131cak davranam\u0131yorum \u00e7ocuklara, biraz Sineklerin Tanr\u0131s\u0131 kaynakl\u0131 kalabal\u0131k \u00e7ocuk topluluklar\u0131ndan korkum sebebiyle, biraz \u00e7ocuklardan y\u00fckselen ve genzimi yakan koku sebebiyle. Konu\u015farak ileti\u015fim kuramamam da can\u0131m\u0131 s\u0131k\u0131yor hem; en basit soruma bile cevap veremiyor, \u00f6yle y\u00fcz\u00fcme bak\u0131yorlar, \u0130ngilizcemi anlamad\u0131klar\u0131ndan m\u0131, heyecandan m\u0131 bilemiyorum.<\/p>\n
Okullar: \u00c7ocuklar her birinde bir ba\u015fka sebepten ders d\u0131\u015f\u0131ndalar, \u00f6\u011fretmenlerin say\u0131s\u0131 \u00e7ok az, resmi olarak \u00f6\u011fretmen olanlar\u0131 iyice az (Lisa\u2019n\u0131n i\u015finin bir k\u0131sm\u0131, \u00f6\u011fretmen e\u011fitme program\u0131yla \u00f6\u011fretmenleri resm\u00ee olarak sertifikaland\u0131rmak), bir k\u0131sm\u0131 maa\u015fl\u0131 bile de\u011fil, maa\u015fl\u0131s\u0131 da zaten 50 dolar kadar al\u0131yor. \u00c7ocuklar okula uzun mesafelerden y\u00fcr\u00fcyerek geliyor, ders kitaplar\u0131 yok, kalem, defter zar zor bulunuyor, evde ders \u00e7al\u0131\u015facak yerleri ya da ak\u015fam \u00e7al\u0131\u015facak \u0131\u015f\u0131klar\u0131 yok. Baz\u0131 okullarda \u00e7ocuklar ders aralar\u0131nda okul bah\u00e7esindeki otlar\u0131 vb kesmekle sorumluymu\u015f, o y\u00fczden hepsi okula ellerinde koca palalar\u0131yla gelir, ders esnas\u0131nda s\u0131n\u0131f\u0131n k\u00f6\u015fesine palalar y\u0131\u011f\u0131l\u0131rm\u0131\u015f! Hakikaten yol kenarlar\u0131nda tropik do\u011fay\u0131 yola sald\u0131rmaktan vazge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015fan eli palal\u0131 adamlar epey korkun\u00e7 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n
Misafirhanemizde standartlar \u015f\u00f6yle: Odalar cibinlikli \u00e7ift ki\u015filik yatakl\u0131, ama yataklar \u00f6yle k\u00f6t\u00fc ki tek ki\u015fi bile yat\u0131nca ortaya yuvarlan\u0131p bo\u011fuluyor, tek yol yata\u011f\u0131n kenar\u0131na tutunarak cenin pozisyonunu korumaya \u00e7al\u0131\u015fmak. Binada iki \u201cbanyo\u201d var, her biri 1-1.5 metrekare civar\u0131nda. Birinde bir klozetle du\u015f var, di\u011ferinde sadece du\u015f; yani lavabo olarak da du\u015fu kullan\u0131yoruz. Du\u015f deyince de yanl\u0131\u015f anlamay\u0131n, betondan bir b\u00f6lme, yan\u0131nda so\u011fuk su akan musluk var, ama su pek fazla akm\u0131yor zaten ve s\u00fcrahiyle yandaki kovadan su d\u00f6kmek daha ak\u0131ll\u0131ca oluyor.<\/p>\n
Ak\u015fam yine bu ko\u015fullar\u0131 yuva edinmi\u015f yeni insanlarla tan\u0131\u015f\u0131yorum: Amerikal\u0131 Courtney ve Frans\u0131z Kanadal\u0131 Caroline, kabaca Sanniquellie expat camias\u0131n\u0131 olu\u015fturanlar. Ak\u015fam\u00fcst\u00fc hep birlikte IRC mutfa\u011f\u0131na dal\u0131yoruz, B hepimize mojito yaparken biz de yemek i\u00e7in taco ve aksesuvarlar\u0131n\u0131 haz\u0131rl\u0131yoruz. Sonras\u0131 da pek keyifli: Ah\u015fap terasta \u0131\u015f\u0131klar\u0131 kapat\u0131p mehtab\u0131n tropik ormanlar \u00fcst\u00fcnde y\u00fckseli\u015fini seyretmek, mojitolar e\u015fli\u011finde Liberya\u2019dan ve medeni d\u00fcnyadan muhabbet etmek.<\/p>\n
Courtney IRC\u2019de \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, avukat olan Caroline ise insan haklar\u0131 alan\u0131nda bir kurulu\u015fta. Eyaletlerden olu\u015fan \u00fclkede yarg\u0131c\u0131 avukat olan sadece iki eyalet varm\u0131\u015f \u2013 anlamad\u0131m, peki di\u011fer yarg\u0131\u00e7lar ne, diye soruyorum, hi\u00e7, \u00f6nemli birilerini tan\u0131yan s\u0131radan ki\u015filer sadece! \u0130\u015fe yarar insanlar sava\u015fta ya ka\u00e7m\u0131\u015f, ya \u00f6lm\u00fc\u015f, yenileri de yeti\u015fememi\u015f hen\u00fcz. \u0130nsanlar hen\u00fcz g\u00fcnl\u00fck yiyeceklerini, kafalar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcne bir \u00e7at\u0131y\u0131 sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken insan haklar\u0131 alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmak ne kadar imk\u00e2ns\u0131z geliyor, hen\u00fcz esas mesele hayatta kalmakken ve ba\u015fka hi\u00e7bir detay\u0131 hemen hi\u00e7 kimse \u00f6nemsemezken\u2026 Bu \u00e7\u0131t\u0131 p\u0131t\u0131, sevimli aksanl\u0131 k\u0131z nas\u0131l yap\u0131yor bu i\u015fi, akl\u0131m ermiyor!<\/p>\n
Noel tatiline yakla\u015f\u0131yoruz ya, uzun s\u00fcredir evlerine gitmemi\u015fler ya, biraraya gelmelerinin de verdi\u011fi rahatl\u0131kla k\u0131zlar biraz biraz \u015fikayetlerde bulunarak beni sevindiriyorlar. Monrovia expat camiam\u0131zda herkesin ko\u015fullar harikaym\u0131\u015f gibi serinkanl\u0131 davranmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden kendimden \u015f\u00fcpheye d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcm, sand\u0131\u011f\u0131mdan daha m\u0131 hassas\u0131m diye de\u2026 Burda yokluktan ve zorluktan daralm\u0131\u015f, evini ve medeniyeti \u00f6zlemi\u015f insanlarla birlikte olmak kendimi daha iyi hissettirdi. Lisa \u00f6rne\u011fin bir ay kadar \u00f6nce Fas\u2019a gitmi\u015f, Amerika\u2019dan gelen bir arkada\u015f\u0131yla bulu\u015fup tatil yapm\u0131\u015f, bulu\u015fman\u0131n en heyecan verici yan\u0131 ise annesinin g\u00f6nderdi\u011fi bir bavul dolusu yiyece\u011fe kavu\u015fmas\u0131!<\/p>\n
G\u00fcn 11:<\/p>\n
Tamam yokluk, zorluk falan ama en az\u0131ndan do\u011faday\u0131z\u2026 Sabah derin bir sis i\u00e7inde uyan\u0131yoruz, yava\u015f yava\u015f dev a\u011fa\u00e7lar sisin i\u00e7inden ba\u015flar\u0131n\u0131 uzat\u0131yor, zamanla g\u00fcne\u015f parl\u0131yor bulutlar\u0131n arkas\u0131ndan. Birka\u00e7 saat i\u00e7inde tabii yine t\u00fcm g\u00fcc\u00fcyle verecek s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcst\u00fcm\u00fcze. Ganta\u2019ya geri d\u00f6n\u00fcyoruz, Lisa\u2019n\u0131n k\u0131saca kat\u0131lmas\u0131 gereken bir Liberya \u00d6\u011fretmen E\u011fitim Program\u0131 var, bizi de o arada c\u00fczzaml\u0131lar ve veremliler k\u00f6y\u00fcne ziyarete g\u00f6nderiyor: \u00dclkedeki b\u00fct\u00fcn bu karma\u015fada nas\u0131l olmu\u015fsa bu insanlar\u0131 al\u0131p, aileleriyle ayr\u0131 bir yere yerle\u015ftirip tedavi etmi\u015fler. Ayr\u0131ca da \u2013zaten i\u015f bulmak zor, bir de c\u00fczzaml\u0131 nas\u0131l bulsun?- para kazanmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in b\u00f6yle bir el i\u015fi k\u00f6y\u00fc haline getirmi\u015fler yerle\u015fimi. \u015eimdi k\u00f6yde tahtadan oyma el i\u015fleri, \u00f6rg\u00fc sepetler ve tepsiler sat\u0131l\u0131yor, c\u00fczzamdan kurtulanlar\u0131n her nas\u0131lsa kalan elleriyle yapt\u0131klar\u0131. Lisa\u2019n\u0131n bahsetti\u011fi zincirlenmi\u015f kad\u0131nla erkek fig\u00fcrlerinden de yapm\u0131\u015flar sa\u011f olsunlar! Ah\u015faptan bir kad\u0131n kafas\u0131yla bir erkek kafas\u0131 zincir halkalar\u0131yla birbirine ba\u011flanm\u0131\u015f: Bu, evlili\u011fi temsil eden geleneksel bir d\u00fc\u011f\u00fcn hediyesiymi\u015f, halkalar da \u00e7ocuklar oluyormu\u015f. Tabii modern kad\u0131n i\u00e7in pek ho\u015f \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez\u2026<\/p>\n
Yine yola \u00e7\u0131k\u0131yoruz, bu sefer \u00fc\u00e7\u00fcm\u00fcz ve \u015fof\u00f6rl\u00fc IRC arabas\u0131. Yan\u0131ndan ge\u00e7ti\u011fimiz k\u00f6ylerde hayat hep birbirinin ayn\u0131: K\u00f6pekler, ke\u00e7iler, domuzlar, \u00e7ocuklar hep beraber yolun kenar\u0131nda serbest, yerlerde, toprakta oynuyorlar. Domuzlar\u0131n minicik yavrular\u0131n\u0131n ne kadar sevimli oldu\u011funu g\u00f6rmeden inanmazs\u0131n\u0131z \u2013 B bile ba\u015fta \u201cSevimli domuz olmaz,\u201d dedikten sonra d\u00f6n\u00fc\u015f yolunda iltifat ya\u011fd\u0131r\u0131yordu bebeciklere. \u0130nsanlar casava eziyor, odun yakarak yemek pi\u015firiyor, \u00e7ama\u015f\u0131r y\u0131k\u0131yor, derede y\u0131kan\u0131yor, yer s\u00fcp\u00fcr\u00fcyor. Bir de k\u00f6m\u00fcr yapanlar var: Yol kenarlar\u0131ndaki dikey s\u0131r\u0131klar\u0131n aras\u0131na gel zaman, git zaman odun par\u00e7alar\u0131 dolduruluyor. Yeterince birikti\u011finde \u00fcst\u00fc toprakla ve kocaman ye\u015fil yapraklarla \u00f6rt\u00fclerek b\u00fcy\u00fck bir kubbe haline getiriliyor odun y\u0131\u011f\u0131n\u0131, ve (bunun nas\u0131l oldu\u011funu bilemiyorum) alttan tutu\u015fturuluyor. 24 saat kadar kubbenin tepesinden dumanlar t\u00fcterek i\u00e7ten i\u00e7ten yanan odunlar sonras\u0131nda k\u00f6m\u00fcr olmu\u015f halde \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
Evler B\u2019nin organik ev dedi\u011fi tipte \u00e7o\u011funlukla: \u0130nce a\u011fa\u00e7 g\u00f6vdeleri yere dikilerek duvarlar\u0131n iskeletini olu\u015fturuyor, aralar\u0131 \u00e7amur, yaprak kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 bir do\u011fal har\u00e7la doldurulup kurutuluyor. \u00dcst\u00fcne de yine uzun s\u0131r\u0131klardan \u00e7at\u0131 iskeleti yap\u0131larak aralar\u0131 bambularla, yapraklarla ve \u00fcst\u00fc bazen naylonla \u00f6rt\u00fcl\u00fcyor. Hava d\u00f6rt mevsim s\u0131cak oldu\u011fu i\u00e7in duvarlar sadece mahremiyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan gerekli, esas tropik ya\u011f\u0131\u015flara kar\u015f\u0131 \u00e7at\u0131n\u0131n \u00e7ok sa\u011flam olmas\u0131 gerek. Ev dedi\u011fimiz de 3\u00d73 metre gibi \u00f6l\u00e7\u00fclerde birer yatak odas\u0131 sadece, bazen de \u00f6n\u00fcnde \u00fcst\u00fc kapal\u0131 bir teras alan\u0131yla \u2013 mutfak, tuvalet-banyo, oturma alan\u0131 hep d\u0131\u015far\u0131s\u0131.<\/p>\n
\u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ki ku\u015f u\u00e7maz, kervan ge\u00e7mez bir yerler buralar \u2013 oysa Liberya k\u0131rsal\u0131nda \u00c7inliler fabrika yap\u0131yor, Monrovia giri\u015finde \u00c7inliler yolu onar\u0131yor, (daha sonra g\u00f6rece\u011fim gibi Gana\u2019da da \u00c7inliler yol in\u015fa ediyor) \u00c7inliler her yerde! Adamlar bunca y\u0131l bast\u0131rd\u0131ktan sonra giri\u015fimci ruhlar\u0131na y\u00fcr\u00fc ya kulum demi\u015fler sanki. Liberyal\u0131lar\u0131n giri\u015fimcili\u011fi ise yol kenarlar\u0131nda solucan satmak! Solucan dediklerim \u00f6yle bal\u0131k yemi olan minik solucanlardan falan de\u011fil, mini sosis b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeler, ve zaten sosis niyetine yeniyorlarm\u0131\u015f. Bizim g\u00f6rd\u00fcklerimiz su i\u00e7inde, yani \u00f6l\u00fcyd\u00fc (tur\u015fu?) ama Lisa bir kere canl\u0131 sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na da rastgelmi\u015f. Birlikte oldu\u011fu \u015fof\u00f6r zevkle alm\u0131\u015f bir solucan, koymu\u015f mu \u00f6n panelin \u00fcst\u00fcne! Koca solucan ilerleyerek Lisa\u2019ya do\u011fru yakla\u015f\u0131rken araba durdurulmu\u015f ve Lisa \u201cYa solucan, ya ben!\u201d demek zorunda kalm\u0131\u015f\u2026<\/p>\n
Lisa\u2019n\u0131n bir s\u00fcr\u00fc ilgin\u00e7 hikayesi var tabii, birka\u00e7 y\u0131l\u0131n\u0131 Bat\u0131 Afrika\u2019da ge\u00e7irmi\u015f biri olarak. Ge\u00e7enlerde son derece yoksul bir b\u00f6lgedeki okulu ziyarete gitti\u011finde nas\u0131l yapm\u0131\u015flarsa bir tavuk hediye etmi\u015fler k\u0131s\u0131tl\u0131 b\u00fct\u00e7eleriyle ona. Hele de k\u00f6yl\u00fc Afrikal\u0131lar i\u00e7in en ge\u00e7erli hediye hayvan, canl\u0131yken s\u00fct\u00fc, yumurtas\u0131, yavrusu, sonra eti, her \u015feyiyle aileye katk\u0131. Hatta \u201cNoel i\u00e7in bir ke\u00e7i hediye edin\u201d diye UN posterleri g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcm de ba\u015fta \u015faka zannetmi\u015ftim, sonra anlad\u0131m Afrikal\u0131 aileler i\u00e7in ciddi bir hediye oldu\u011funu. Lisa da tavu\u011funun ad\u0131n\u0131 Beverly koymu\u015f, evinin bah\u00e7esinde g\u00fcvenlik g\u00f6revlileri bak\u0131yormu\u015f. Bakt\u0131klar\u0131 bir de o\u011flak vard\u0131 bah\u00e7ede, kimin bilmiyorum ama.<\/p>\n
Benim gibi sa\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6rd\u00fcrmeyi denemi\u015f o da bir zamanlar. \u00c7ok g\u00fczel, siyaha yak\u0131n, dalgal\u0131 Asyal\u0131 sa\u00e7lar\u0131 var Lisa\u2019n\u0131n, ama yerli \u00e7ocuklar hi\u00e7 be\u011fenmiyorlarm\u0131\u015f, \u201cSa\u00e7\u0131n \u00e7ok \u00e7irkin, y\u0131lanlara benziyor!\u201d diyorlarm\u0131\u015f. \u00d6rd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnde tabii bay\u0131lm\u0131\u015flar \u2013 ama \u00f6rd\u00fcr\u00fcrken de Lisa bay\u0131l\u0131yormu\u015f: \u0130ki ki\u015fi birlikte ancak yedi saatte \u00f6rebilmi\u015f, \u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde de \u00f6yle fena ka\u015f\u0131n\u0131yormu\u015f ki birka\u00e7 g\u00fcn zor dayanm\u0131\u015f. A\u00e7t\u0131\u011f\u0131nda ayr\u0131 bir felaket: Zaten a\u00e7\u0131l\u0131rken karman\u00e7orman olmu\u015f, sinir krizine sebebiyet vermi\u015f, sonra da birka\u00e7 g\u00fcn boyunca dev gibi kabar\u0131k feci bir sa\u00e7 y\u0131\u011f\u0131n\u0131yla ba\u015f ba\u015fa kalm\u0131\u015f Lisa\u2026<\/p>\n
Bir de benim sadece merak etti\u011fim, onunsa yine denemi\u015f oldu\u011fu kafada bir \u015feyler ta\u015f\u0131mak var, ki o da bir fiyaskoyla neticelenmi\u015f. (San\u0131r\u0131m \u201cAfrika\u2019da olan \u015fey Afrika\u2019da kalmal\u0131\u201d, yani bizim denemeye kalkmamam\u0131z l\u00e2z\u0131m!) Le\u011fenle su ta\u015f\u0131maya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ama s\u0131r\u0131ls\u0131klam oldu\u011fu gibi bir de etraftaki yerlilere maskara olmu\u015f. \u201cKafam \u00e7ok d\u00fcz, yani onun bir etken oldu\u011funu sanm\u0131yorum, k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckten edinilen bir beceri oldu\u011funa kanaat getirdim,\u201d diyor netice olarak yediden yetmi\u015fe her Afrikal\u0131 kad\u0131n\u0131n her \u015feyi kafas\u0131nda ta\u015f\u0131mas\u0131 hakk\u0131nda.<\/p>\n
Sohbet muhabbet, k\u00f6y ve ta\u015fra yollar\u0131ndan Monrovia\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u015fehir g\u00fczelliklerine d\u00f6n\u00fcyoruz. Her \u015fey b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi.<\/p>\n
***<\/p>\n
IMGP0590<\/p>\n
G\u00fcn 12:<\/p>\n
Bug\u00fcn pazar, sabah evde g\u00fczel bir kahvalt\u0131 yapal\u0131m diyoruz ama malzememiz k\u0131s\u0131tl\u0131 ve \u015fehirdeki her yer kapal\u0131. Bu durumda kurtar\u0131c\u0131m\u0131z bir kez daha Jamal\u2019in yeri \u2013 buraya on g\u00fcn i\u00e7inde d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc gidi\u015fim olmas\u0131ndan hesaplay\u0131n Monrovia yeme i\u00e7me hayat\u0131n\u0131n zenginli\u011fini! Ama yemekler de g\u00fczel, bu sabah pancake, omlet ve bacon gibi Amerikanvari \u015feyler yiyoruz ve memnunuz. Afrika\u2019da, hep bir dahaki \u00f6\u011f\u00fcne bunun gibi d\u00fczg\u00fcn bir \u015fey bulamayabilirim korkusuyla acayip yedim ve galiba kilo ald\u0131m.<\/p>\n
\u015eehirde arabayla gezerken yakalar\u0131nda pembe fiyonklar tak\u0131l\u0131 insanlar g\u00f6r\u00fcyoruz, neden oldu\u011funu \u00e7\u0131karam\u0131yoruz. Lisa pembe fiyonklu bir adama sorunca durum anla\u015f\u0131l\u0131yor: \u201c16 days of activism against gender violence\u201d, yani cinsel su\u00e7lara kar\u015f\u0131 16 g\u00fcnl\u00fck bir uluslararas\u0131 faaliyet giri\u015fimi. Bu Lisa\u2019n\u0131n (ve herhalde uygar d\u00fcnyadan buraya gelen t\u00fcm kad\u0131nlar\u0131n) en hassas konular\u0131ndan biri. Liberya\u2019da kad\u0131nlara kar\u015f\u0131 fiziksel ve cinsel \u015fiddet o kadar g\u00fcnl\u00fck, s\u0131radan bir \u015fey haline gelmi\u015f ki \u2013bunda az geli\u015fmi\u015fli\u011fi mi, i\u00e7 sava\u015f\u0131 m\u0131, e\u011fitimsizli\u011fi mi su\u00e7lamak l\u00e2z\u0131m, emin de\u011filim- kad\u0131nlar dahi bunu bir su\u00e7 olarak alg\u0131lam\u0131yor. Lisa gibileri de tabii \u00e7\u0131ld\u0131r\u0131yor bu duruma! \u00dclkenin her yerinde, en \u00e7ok da \u015fehir d\u0131\u015f\u0131nda, posterlerle, bilbordlarla, \u00e7e\u015fitli boylarda \u00e7izimlerle istekleri d\u0131\u015f\u0131nda seksin su\u00e7 oldu\u011funu anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar Liberyal\u0131 kad\u0131nlara. \u201cNo sex for help\u201d, yani yard\u0131m kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 seks yok, bu mealdeki sloganlar\u0131n en yayg\u0131nlar\u0131ndan biri.<\/p>\n
\u00c7izimler, e\u011fitim ve ya\u015fam seviyesi d\u00fc\u015f\u00fck b\u00f6lgelerde (yani b\u00fct\u00fcn Liberya\u2019da) her t\u00fcr e\u011fitimin en temel par\u00e7alar\u0131ndan biri \u015fu anda. Erkeklere kad\u0131nlar\u0131na insan gibi davranmalar\u0131, evde sorumluluk ve i\u015fleri payla\u015fmalar\u0131, \u00e7ocuklar\u0131yla ilgilenmeleri telkin ediliyor. \u00c7ocuklara okula giderlerse doktor, hem\u015fire olabilecekleri, t\u00fcm halka musluktan veya kuyudan su i\u00e7erlerse hasta olmayacaklar\u0131, r\u00fc\u015fvetin ve \u015fiddetin ahlaks\u0131zl\u0131k oldu\u011fu, vb telkin ediliyor. Bu anlamlarda \u00e7izgi hikayeler bile var posterlerde.<\/p>\n
\u00d6\u011fleden sonra, g\u00fcn\u00fcn s\u0131ca\u011f\u0131 biraz hafiflerken \u015fehrin biraz d\u0131\u015f\u0131nda bir plaja gidiyoruz, Martha, Thabit, Rabih, Jessica, Lisa, B ve ben. Kumlar, okyanus dalgalar\u0131, k\u0131y\u0131da palmiyeler, s\u00f6rf yapmaya \u00e7al\u0131\u015fanlar, ko\u015fan gen\u00e7ler. Hava puslu \u2013 iki haftaya yakla\u015f\u0131yor bu diyarlarda oldu\u011fum, bir kere g\u00fczel g\u00fcnbat\u0131m\u0131 g\u00f6remedim. Y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f yap\u0131yoruz, Monrovia\u2019daki di\u011fer b\u00fct\u00fcn tan\u0131d\u0131klar\u0131m\u0131z da me\u011fer ayn\u0131 plajdaym\u0131\u015f iki ayr\u0131 grup halinde! K\u00fc\u00e7\u00fck \u015fehir\u2026<\/p>\n
Plaja giderken ve d\u00f6nerken en \u00e7ok yol kenarlar\u0131ndaki benzin istasyonlar\u0131 beni e\u011flendiriyor. Topra\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcne iki direk dikilmi\u015f, \u00fcst\u00fcne g\u00f6lge yapmak \u00fczere sac konmu\u015f, aralar\u0131na bir nevi platform yap\u0131lm\u0131\u015f ve \u00fcst\u00fcnde irice kavanozlar duruyor: benzin ve mazot! O kavanozlardan hortumlarla yak\u0131t\u0131 \u00e7ekip depoya dolduruyorlar, i\u015fte sana benzin istasyonu\u2026 Yalan olmas\u0131n \u015fimdi, \u015fehirde iki tane bildi\u011fimiz us\u00fclde Total benzin istasyonu da var ama o kadar.<\/p>\n
Ha, bir de Monrovia\u2019daki baz\u0131 g\u00fcvenlik \u00f6nlemlerini anlatmad\u0131m. San\u0131r\u0131m UN g\u00fcvenli\u011fi en \u00e7ok ciddiye alan kurulu\u015f: Kendi elemanlar\u0131 ve ara\u00e7lar\u0131 i\u00e7in soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasaklar\u0131 var, hafta i\u00e7i gece 12\u2019den, cumartesi 2\u2019den sonra yanl\u0131\u015f hat\u0131rlam\u0131yorsam. \u015eehirden \u00e7\u0131k\u0131laca\u011f\u0131 zaman ise ofise kaydedilmesi, her t\u00fcrl\u00fc temas numara ve adresleri b\u0131rak\u0131lmas\u0131 falan gerekiyor. Sonra gazetelerde \u201cLiberya\u2019n\u0131n ormanl\u0131k b\u00f6lgelerinde gezmeye \u00e7\u0131kan UN g\u00f6revlilerinin haydutlar taraf\u0131ndan ka\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131,\u201d gibi haberler okumayal\u0131m diye! Ger\u00e7i kald\u0131\u011f\u0131m s\u00fcre boyunca \u015fehirde ya da duydu\u011fum kadar\u0131yla ba\u015fka yerle\u015fimlerde bu t\u00fcr bir su\u00e7, adam ka\u00e7\u0131rma, silahl\u0131 faaliyet vb olmad\u0131 ya.<\/p>\n
Liberya\u2019da son ak\u015fam\u0131m. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum da, \u201cba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bir \u015fey benim istedi\u011fim,\u201d s\u00f6zleri geliyor i\u00e7imden\u2026 Liberya hakk\u0131nda beni as\u0131l d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratan \u015fey ruhsuzlu\u011fu, derinliksizli\u011fi oldu \u2013 s\u0131\u011fl\u0131k s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc kesmedi, bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc uydurdum. Bu topraklar\u0131n ruhu nerde? \u0130nsanlar bu topra\u011fa ait, birbirlerine ait hissetmiyor, gelenek, g\u00f6renek, \u00e2det yok ortal\u0131kta\u2026 Yemekler \u2013tamam yoksullar ama mesela Hintlilerin, \u00c7inlilerin harika mutfaklar\u0131 var!- son derece anlams\u0131z. Y\u0131lda sekiz ay ya\u011fmur alan bir \u00fclke nas\u0131l sebze, meyve fukaras\u0131 olabilir? Bu deneyimledi\u011fim \u00e7izgideki bir Afrika hayat\u0131n\u0131n tek cazibesi do\u011fa olabilir, s\u0131n\u0131rlar \u00f6tesi bir koyu ye\u015fillik, deli ya\u011fmurlar, okyanusta k\u0131pk\u0131rm\u0131z\u0131 batan g\u00fcne\u015f, dev a\u011fa\u00e7lardaki maymunlar, y\u0131lanlar. Ama do\u011fayla da g\u00fcvenlik sebebiyle mesafeli kalmak gerekiyor hep: Tropik orman\u0131n i\u00e7inde gezemedikten, mehtapta okyanus k\u0131y\u0131s\u0131nda y\u00fcr\u00fcyemedikten sonra ne yapay\u0131m ben \u00f6yle do\u011fay\u0131\u2026<\/p>\n
G\u00fcn 13, 14, 15:<\/p>\n
Gidiyorum, heyecanl\u0131y\u0131m. Gana\u2019ya u\u00e7a\u011f\u0131m bug\u00fcn 17\u2019de. Akra\u2019y\u0131 g\u00f6rece\u011fim, Bat\u0131 Afrika\u2019n\u0131n en g\u00fczel, en geli\u015fmi\u015f \u015fehrini, en g\u00fcler y\u00fczl\u00fc, keyifli insanlar\u0131n\u0131. \u0130ki gece orda kald\u0131ktan sonra da ver elini (maalesef \u00f6nce Lagos, sonra ayn\u0131 g\u00fcn\u00fcn ak\u015fam\u0131) T\u00fcrkiye! Liberya\u2019yla ve Liberyal\u0131 dostlarla vedala\u015f\u0131yorum: yeni ve \u00e7ok sevgili arkada\u015f\u0131m Lisa ile, ev sahibim B ile, sabah bakanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcnde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m Minister Roberts ile, evde Jackie ile, \u015fof\u00f6r\u00fcm Lawrence\u2019la yola \u00e7\u0131karken Sidney ile. Liberya\u2019y\u0131 keyifli geride b\u0131rak\u0131yorum: stanno tutti bene! Ya da ben \u00f6yle san\u0131yorum. \u00c7ok saf\u0131m. Kader a\u011flar\u0131n\u0131 \u00e7oktan \u00f6rm\u00fc\u015f oysa. Havaalan\u0131na vaktinde var\u0131yorum, sonra\u2026<\/p>\n
Sonras\u0131 uzun bir kabus gibi. Liberya\u2019daki arkada\u015flara s\u0131ca\u011f\u0131 s\u0131ca\u011f\u0131na yazm\u0131\u015ft\u0131m, bir\u00e7o\u011funuza da taze taze nas\u0131l bir d\u00f6n\u00fc\u015f maceras\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131 anlatt\u0131m, tekrar etmem ne benim i\u00e7in, ne yakla\u015f\u0131k 25 sayfad\u0131r okumakta olan sizler i\u00e7in ho\u015f olacak. \u00d6zeti \u015f\u00f6yle: Bir bu\u00e7uk saatlik u\u00e7u\u015fum i\u00e7in gitti\u011fim Monrovia havaalan\u0131nda bir saat daha, bir saat daha denerek tam 14 saat u\u00e7ak bekledim, geceyi bir salon ve d\u00f6rt masal\u0131 bir restorandan olu\u015fan havaalan\u0131nda, dev kliman\u0131n tam \u00f6n\u00fcndeki bir metre geni\u015flikteki metal koltu\u011fa uzanmaya \u00e7al\u0131\u015farak ge\u00e7irdim, u\u00e7ak nihayet gelip Akra\u2019ya do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda da yakla\u015f\u0131k 17 derecede bir bu\u00e7uk saat donarak seyahat ettim, sin\u00fcslerime kramplar girdi, sevmeye haz\u0131r geldi\u011fim Akra\u2019da taksi \u015fof\u00f6r\u00fc beni korkutarak doland\u0131rmaya kalkt\u0131, \u015fehirdeki 24 saatimin sadece ikisini otelden d\u0131\u015farda ge\u00e7irdim ve onlarda da \u00e7oktan Afrikal\u0131lardan, pazarl\u0131ktan ve oraya ait her \u015feyden b\u0131km\u0131\u015f idim, Monrovia havaalan\u0131nda bavulumun cebindeki kablolar\u0131m ve \u015farj cihazlar\u0131m, mp3 \u00e7alar\u0131m ve haf\u0131za kart\u0131 okuyucumun \u00e7al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131, Akra\u2019dan u\u00e7tu\u011fum ve THY\u2019ye aktarma yapmak i\u00e7in dokuz saatimin oldu\u011fu Lagos havaalan\u0131nda pasaport polisleri beni keyiflerince oyalayarak e\u011flendi, pasaportuma el koyarak beni saatlerce pasaportsuz gezdirdi\u2026 Neticede THY \u0130stanbul u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde a\u011flayarak ko\u015facak ve kar\u015f\u0131ma \u00e7\u0131kan T\u00fcrk yetkilileri sar\u0131l\u0131p \u00f6pecek vaziyetteydim.<\/p>\n
D\u00f6nd\u00fckten sonra daha sakince ve huzur i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm, Afrika b\u00f6ce\u011fi beni neden sokmad\u0131 diye\u2026 Bat\u0131 Afrika, \u00f6zellikle de Nijerya ve Liberya (biraz da nasibimi sadece ve k\u0131saca tats\u0131zl\u0131klarla ald\u0131\u011f\u0131m Gana), ziyaret edilerek kolay kolay sevilebilecek yerler de\u011fil. Belki \u00e7ok anlaml\u0131 sebeplerden ordaysan, kendini tatmin edecek \u015fekilde d\u00fczenini kurduysan, \u00e7evren varsa ve tek ba\u015f\u0131na de\u011filsen, arada bir tesad\u00fcf eden g\u00fczellikleri yakalayabilecek kadar uzun s\u00fcre de ordaysan diyecek bir \u015fey yok. Bir de tabii, seyahat y\u00f6ntemi olarak \u0131\u015f\u0131nlanmay\u0131 kullanabiliyorsan!<\/p>\n
Ordaki arkada\u015flardan da neden sonra elde etti\u011fim bilgiler, Afrika i\u00e7i seyahat etmenin hi\u00e7 ak\u0131ll\u0131ca bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 teyit eder nitelikte: Karayolu ya yok, ya \u00f6l\u00fcm tehlikeleriyle dolu. Tren yollar\u0131 genelde kapanm\u0131\u015f. Gemiyle ula\u015f\u0131m hi\u00e7 duymad\u0131m, ve u\u00e7ak yolculuklar\u0131ndan da tipik oldu\u011fu anla\u015f\u0131lan bir miktar \u00f6rnek az evvel okudunuz. Bu mealde bir tavsiyede bulunabilirim, o da her ne \u015fekilde seyahat edecekseniz sanki deve \u00fcst\u00fcnde \u00e7\u00f6l a\u015facakm\u0131\u015f gibi haz\u0131rl\u0131k yapman\u0131z: Hafif ve pratik olun, ama yan\u0131n\u0131zda illa ki yeterince yiyecek, i\u00e7ecek, ince ve kal\u0131n rahat giyecekler, \u015fi\u015febilir yast\u0131klar ve battaniye yerine ge\u00e7ecek \u00f6rt\u00fcler, okuyacak ve oynayacak bir \u015feyler, ileti\u015fim imkanlar\u0131, bozuk paralar vb bulundurun.<\/p>\n
Monrovia havaalan\u0131ndaki \u0131zd\u0131rapl\u0131 bekleyi\u015fte her nas\u0131lsa son dakikada kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m iki hem\u015ferim sormu\u015ftu: Nas\u0131l, Liberya\u2019y\u0131 be\u011fendiniz mi? Hepimiz gayri ihtiyari g\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fck cevaben. Liberya\u2019y\u0131, ya da Bat\u0131 Afrika\u2019y\u0131 \u201cbe\u011fenmenin\u201d m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu sanm\u0131yorum. Ama bu seyahati yapt\u0131\u011f\u0131ma, oralara gitti\u011fime, g\u00f6rd\u00fcklerimi kendi g\u00f6zlerimle g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcme \u00e7ok memnunum \u2013 kimse anlatsa inanmazd\u0131m. D\u00fcnyan\u0131n b\u00f6yle koca bir b\u00f6lgesinin b\u00f6ylesine g\u00fczelliklerden yoksun ve yoksul oldu\u011funa, bu kadar tarihsiz, ge\u00e7mi\u015fsiz, k\u00f6ks\u00fcz oldu\u011funa, memleketimizin ne kadar ileri ve ilerlemekte oldu\u011funa, ne kadar zengin ve ne kadar \u015fansl\u0131 oldu\u011fumuza inanmazd\u0131m.<\/p>\n
Ha, siz papayaya paw-paw (okunu\u015fu: popo) dendi\u011fini ve \u00fcst\u00fcne lime s\u0131k\u0131larak yendi\u011fini biliyor muydunuz? \u0130\u015fte bir de Bat\u0131 Afrika\u2019da bunu \u00f6\u011frendim! Bundan iyisi \u015eam\u2019da kay\u0131s\u0131\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
G\u00fcn 1: Yola \u00e7\u0131k\u0131yorum. Gidiyorum. \u201cKorku var m\u0131, heyecan?\u201d diye soruyorlar; hepsi ge\u00e7ti, tatl\u0131 bir merak kald\u0131. Gidiyorum, kendimden uza\u011fa. Bir s\u00fcreli\u011fine ba\u015fka biri olmaya.…<\/p>\n